Khi bước vào nhà người khác ngày Tết, câu đầu tiên là lời chào chủ nhà kèm “chúc mừng năm mới”, sau đó chúc người lớn tuổi nhất trong nhà trước, rồi đến chủ nhà, cuối cùng là các cháu nhỏ. Người được mời xông đất thì nói lời chúc ngay khi bước qua cửa, ngắn và vui, vì gia chủ coi đó là lời mở đầu năm của cả nhà.
Mấy ngày Tết, mỗi gia đình đi chúc nhiều nhà: họ nội, họ ngoại, hàng xóm, nhà bạn của bố mẹ. Lần nào cũng có những phút lúng túng ở ngưỡng cửa: ai nói trước, chúc ai, ngồi bao lâu, có nên khen nhà, khen bánh. Bài này gom những câu dùng được ngay và phép lịch sự nhỏ để mỗi lần đi chúc Tết nhẹ nhàng cho cả khách lẫn chủ.
Trình tự một lần đến chúc Tết nhà họ hàng
Phần lớn các gia đình đi chúc Tết theo nhịp như dưới đây. Ở miền Nam thường thoải mái hơn, khách vào là ngồi, chúc trong lúc uống nước; ở nhiều làng quê miền Bắc, người ta vẫn chú trọng thứ tự.
- Ở cổng hoặc cửa: người lớn nhất trong đoàn chào trước, “Chúc mừng năm mới bác ạ!”, các con cháu chào theo. Nếu nhà có bàn thờ đặt ngay phòng khách, nhiều gia đình xin phép thắp nén hương trước khi ngồi.
- Chúc người lớn tuổi nhất: cụ, ông bà trong nhà được chúc trước, kể cả khi người mời mình là con cháu của cụ.
- Chúc chủ nhà: vợ chồng chủ nhà, chúc sức khoẻ, làm ăn, con cái học hành.
- Mừng tuổi các cháu nhỏ, nếu có lệ: gọi các cháu lại, nói một câu chúc ngắn rồi mới trao.
- Ngồi uống nước, trò chuyện: thường mười lăm đến ba mươi phút với nhà họ hàng thân, ngắn hơn với hàng xóm.
- Chào về: chúc lại một câu chung cho cả nhà, cảm ơn chủ nhà đã tiếp, mời chủ nhà sang nhà mình chơi.
Đến nhà ai trong mấy ngày đầu năm, nên báo trước qua điện thoại. Ngày Tết nhiều nhà cũng đi chúc họ hàng; đến lúc chủ nhà vừa đi vắng hoặc đang chuẩn bị ra ngoài làm cả hai bên đều ngại.
Câu chúc mẫu cho từng người trong nhà chủ
Mẫu tự soạn, đổi xưng hô theo đúng vai vế họ hàng nhà bạn. Cách gọi bác, chú, cô, dì, cậu, mợ khác nhau giữa các miền; gọi theo cách nhà chủ quen nghe.
| Người được chúc | Câu chúc mẫu tự soạn |
|---|---|
| Cụ hoặc ông bà của nhà chủ | “Cháu chúc cụ năm mới mạnh khoẻ, ăn ngon ngủ yên, vui với con cháu ạ.” |
| Bác, chú, cô, dì là chủ nhà | “Năm mới cháu chúc hai bác mạnh khoẻ, mọi việc trong nhà thuận hoà. Chúc anh chị em nhà mình học hành, công việc suôn sẻ ạ.” |
| Anh chị họ cùng lứa | “Chúc anh chị năm mới vui, khoẻ. Năm nay bé nhà anh chị lớn quá, Tết sau chắc đi chúc Tết một mình được rồi.” |
| Các cháu nhỏ | “Cô chúc con năm mới ngoan, chăm học, lớn nhanh nhé.” Kèm phong bao nếu nhà có lệ mừng tuổi. |
| Hàng xóm lâu năm | “Chúc mừng năm mới anh chị. Cả năm hàng xóm láng giềng có gì giúp đỡ nhau, năm mới chúc nhà mình bình an, mạnh khoẻ.” |
| Người giúp việc, người chăm cụ trong nhà | “Chúc chị năm mới khoẻ, Tết này chị có được về quê không?” Một câu hỏi thăm riêng, ít ai nghĩ tới mà người nghe nhớ lâu. |
Nếu nhà chủ có nhiều thế hệ ngồi cùng một bàn, người lớn trong đoàn khách chúc chung một lời cho cả nhà, rồi các cháu chúc riêng các cụ. Chúc đủ mười người từng câu một thì buổi chúc Tết thành quá dài.
Người được mời xông đất nói gì
Theo tục xông đất, người bước vào nhà đầu tiên sau giao thừa được nhiều gia đình coi là mở đầu cho cả năm của nhà mình. Khi được mời, phần quan trọng nhất của khách là lời nói lúc bước qua cửa: vui, rõ, ngắn và không có chữ gở. Ý nghĩa của tục này và cách gia chủ chọn người thì đã có nhiều bài viết riêng; ở đây chỉ bàn phần lời.
Một mẫu tự soạn khi bước vào: “Chúc mừng năm mới cả nhà! Năm mới chúc anh chị và các cháu mạnh khoẻ, bình an, nhà mình lúc nào cũng vui như sáng nay.” Rồi chúc riêng người lớn tuổi nhất trong nhà. Nếu gia chủ làm ăn buôn bán, thêm một câu chúc mong cho việc làm ăn: “chúc cửa hàng năm nay khách quen đông hơn năm cũ”. Đừng hứa chắc chắn phát tài, lời chúc là lời mong, không phải lời đảm bảo.
Người xông đất nên ở lại một lúc, uống chén trà, ăn miếng bánh, rồi mới xin phép về; vào rồi đi ngay bị nhiều nhà coi là vội. Nhưng cũng đừng ngồi quá lâu, vì sáng mùng Một gia chủ còn thắp hương, chúc Tết trong nhà và đi chúc nơi khác. Khoảng mười lăm đến hai mươi phút là vừa.
Nếu bạn không được mời mà vô tình đến nhà người khác sớm sáng mùng Một, cứ chúc vui vẻ như mọi lần. Nhiều gia chủ ngày nay không câu nệ; người khách vui vẻ, chân thành vẫn là người khách được đón.
Nói gì khi khen nhà, khen bánh, khen con cháu
Khen cụ thể, không khen giá tiền. “Cành đào nhà mình năm nay nở đẹp quá” là lời khen hay. “Cành này chắc phải mấy triệu” biến lời khen thành chuyện tiền bạc, chủ nhà khó trả lời.
Khen món ăn bằng việc ăn. Ăn một miếng bánh chưng, một lát giò, nói “bánh nhà mình gói chặt tay, dẻo quá”. Người nấu vui vì có người ăn hơn là vì được khen suông.
Khen các cháu bằng việc làm của các cháu. Khen cháu lễ phép, khen cháu tự rót nước mời khách. Tránh khen ngoại hình kiểu “béo quá”, “gầy quá”, “đen quá”; các bạn tuổi mới lớn rất để ý những câu đó.
Không hỏi điểm, hỏi lương, hỏi chuyện cưới xin. Những câu hỏi quen như “thi được mấy điểm”, “lương tháng bao nhiêu”, “bao giờ cưới”, “bao giờ sinh thêm” là thứ con cháu ngại nhất mỗi dịp Tết. Đổi sang câu mở: “năm nay cháu thích nhất việc gì?”
Không so sánh với nhà mình. Câu “nhà mình năm nay cũng…” dù chỉ nói cho vui vẫn dễ thành khoe. Trong lời chúc Tết, nhà người khác là nhân vật chính.
Chúc Tết hàng xóm: gần mà vẫn giữ ý
Với hàng xóm, nhiều khu phố giữ lệ sang chúc nhau trong sáng mùng Một hoặc mùng Hai, mỗi nhà vài phút. Ở chung cư, có khi chỉ gặp nhau trong thang máy hay sân chung; một câu “chúc mừng năm mới anh chị, chúc cả nhà năm mới bình an” lúc ấy là đủ, không ai đòi phải sang tận nhà.
Hàng xóm từng có va chạm trong năm, như chuyện tiếng ồn, chỗ để xe, nước chảy sang, thì Tết là dịp tốt để làm hoà. Một lời chúc chủ động từ phía mình, không nhắc chuyện cũ, nhiều khi giải được điều mà cả năm tranh luận không giải được. Nếu thấy chưa sẵn sàng sang nhà, gửi các cháu mang một đĩa bánh sang kèm lời chúc của bố mẹ cũng là cách mở lời.
Với hàng xóm lớn tuổi sống một mình, sang thăm sớm và ngồi lâu hơn một chút. Ngày Tết là lúc người già ở một mình thấy trống trải nhất, khi các nhà xung quanh đông đủ con cháu. Một lời chúc, một bát canh mang sang, là món quà mà nhiều người nhớ suốt năm.
Lần đầu về chúc Tết họ hàng bên người yêu, bên vợ hoặc chồng
Cái Tết đầu tiên theo người yêu hay theo vợ, chồng đi chúc Tết họ hàng bên ấy thường làm nhiều người hồi hộp: không biết ai là ai, gọi sao cho đúng, nói gì để không bị đánh giá. Cách đơn giản nhất là nhờ người đi cùng giới thiệu trước khi bước vào mỗi nhà: “đây là bác cả, anh trai của bố”, “đây là cô út”. Nghe giới thiệu rồi gọi theo, không đoán.
Lời chúc nên ngắn, xưng “cháu” với người lớn tuổi, “em” với anh chị họ của người yêu. Một mẫu tự soạn: “Cháu chào hai bác, cháu là bạn của anh Nam. Năm mới cháu chúc hai bác mạnh khoẻ, cả nhà vui vẻ ạ.” Nếu đã cưới, giới thiệu mình là vợ hoặc chồng của ai, rồi chúc như con cháu trong nhà.
Ở những buổi như vậy, người mới thường được hỏi nhiều: quê ở đâu, làm nghề gì, bố mẹ làm gì. Trả lời ngắn, lễ phép, rồi khéo hỏi lại một câu về gia đình chủ nhà. Đừng tranh luận chuyện gì, kể cả khi có câu hỏi khó nghe; người đi cùng có trách nhiệm đỡ lời cho bạn. Sau buổi chúc Tết, hỏi lại người đi cùng xem có điều gì cần lưu ý cho lần sau.
Khi nhà chủ có hoàn cảnh riêng
Một số trường hợp cần đổi lời chúc cho phù hợp:
- Nhà có tang trong năm: nhiều nơi kiêng đi chúc Tết nhà có tang chưa mãn, hoặc nếu đến thì chỉ thắp hương, hỏi thăm, không nói “chúc mừng”. Hỏi người thân của nhà ấy trước khi đến.
- Nhà có người đang ốm nặng: đến ngắn, nói khẽ, chúc người ốm được nghỉ ngơi, chúc người chăm sóc giữ sức. Không kể chuyện bệnh của người khác để so sánh.
- Nhà vừa gặp chuyện làm ăn thua lỗ: không chúc “phát tài”, “làm ăn lớn”. Chúc sức khoẻ, chúc cả nhà bình an là đủ.
- Nhà có con cháu vừa thi trượt, mất việc: không hỏi. Nếu chính người ấy nhắc tới, nói một câu động viên ngắn rồi chuyển chuyện khác.
- Nhà theo tôn giáo khác: lời chúc năm mới trung tính về sức khoẻ, bình an vẫn được đón nhận. Không thắp hương nếu nhà không có bàn thờ theo lối thờ cúng tổ tiên; hỏi chủ nhà nếu không chắc.
Ở những nhà này, ngồi lâu hơn và nói ít hơn thường là cách chúc Tết tốt nhất. Người đang buồn không cần thêm lời hay, họ cần thấy mình không bị bỏ quên trong ngày mọi người vui.
Câu hỏi thường gặp
Đến nhà họ hàng chúc Tết nên chúc ai trước?
Chúc người lớn tuổi nhất trong nhà trước, như cụ hay ông bà, rồi đến vợ chồng chủ nhà, sau cùng là các cháu nhỏ. Nếu cả nhà ngồi một bàn, người lớn trong đoàn khách chúc chung một lời, sau đó các cháu chúc riêng các cụ.
Người xông đất nên nói gì khi bước vào nhà?
Nói ngay lời chúc mừng năm mới cho cả nhà, chúc sức khoẻ, bình an, và một lời mong cho việc chính của gia chủ, như làm ăn hay học hành. Lời ngắn, vui, không có chữ gở, không hứa chắc chắn điều gì. Sau đó ngồi lại một lúc rồi mới xin về.
Đi chúc Tết nhà người khác nên ngồi bao lâu?
Với họ hàng thân, khoảng mười lăm đến ba mươi phút là vừa; với hàng xóm hay người quen, ngắn hơn. Ngày Tết chủ nhà còn tiếp nhiều khách và đi chúc nơi khác. Nếu chủ nhà giữ lại ăn cơm thì tuỳ quan hệ mà nhận hay khéo từ chối.
Nhà hàng xóm có tang, có nên sang chúc Tết không?
Nhiều nơi kiêng chúc Tết nhà có tang chưa mãn. Nếu thân thiết, có thể sang thắp hương, hỏi thăm, không nói chúc mừng. Nếu không chắc, hỏi người thân của nhà ấy hoặc nhắn hỏi thăm thay cho việc đến nhà.
Đi chúc Tết có cần mang quà không?
Tuỳ quan hệ và nếp từng vùng. Với họ hàng thân, nhiều nhà mang theo chút quà nhỏ như hộp bánh, gói chè. Với hàng xóm, lời chúc là đủ. Chuyện quà Tết có nhiều bài viết riêng; điều quan trọng là lời chúc và cách ứng xử khi đến nhà.
Làm sao tránh những câu hỏi khó khi đi chúc Tết?
Với người hỏi, đổi câu hỏi về điểm số, lương, cưới xin thành câu mở như năm nay cháu thích việc gì. Với người bị hỏi, trả lời ngắn, vui vẻ rồi hỏi lại chuyện của người kia. Ngày Tết, hầu hết người hỏi chỉ muốn bắt chuyện, không có ý soi xét.