Sáng mùng Một Tết, theo nếp nhiều gia đình Việt, con cháu chúc ông bà trước tiên, rồi mới đến cha mẹ; con trưởng đứng đầu, các cháu đứng sau theo vai vế, nói một câu ngắn gọn có tên ông bà, có điều ông bà quý nhất là sức khoẻ và con cháu sum họp. Lời chúc hay nhất không phải câu dài mà là câu có một chi tiết thật về ông bà: cái vườn ông chăm, nồi bánh bà gói, lần ông đưa cháu đi học.
Bài này đi từ cách sắp xếp buổi chúc Tết trong nhà, những gì nên nói và nên tránh trước mặt người già, đến lời chúc mẫu tự soạn chia theo tuổi của cháu. Phong tục mỗi vùng, mỗi nhà một khác: có nhà chúc sau khi thắp hương gia tiên, có nhà chúc ngay sau giao thừa. Bạn cứ theo nếp nhà mình, phần dưới chỉ là khung để dựa vào.
Thứ tự chúc Tết trong nhà sáng mùng Một
Nhiều gia đình ở miền Bắc và miền Trung giữ một trình tự gần giống nhau. Miền Nam thường thoáng hơn về hình thức nhưng tinh thần vẫn vậy: người lớn nhất được chúc trước, người nhỏ nhất được mừng tuổi sau cùng.
- Thắp hương gia tiên. Ông hoặc người con trưởng thắp hương bàn thờ, cả nhà đứng sau. Nhiều nhà coi đây là lời chào năm mới với người đã khuất, rồi mới đến lời chúc giữa người đang sống.
- Mời ông bà ngồi ghế chính. Thường là bộ ghế giữa nhà, cạnh bình hoa hoặc cành đào, mai. Ông bà ngồi, con cháu đứng. Nếu ông bà yếu thì mang ghế đến chỗ ông bà quen ngồi, không bắt người già di chuyển cho đúng phép.
- Con trưởng chúc thay mặt cả nhà. Người con cả, hoặc người con đang sống cùng ông bà, nói một lời chúc chung. Câu này thường trang trọng hơn cả, có nhắc tới năm cũ đã qua và năm mới đang tới.
- Từng gia đình con chúc riêng. Mỗi cặp vợ chồng con cái chúc ngắn, kèm phong bao mừng tuổi nếu nhà có lệ. Thứ tự theo vai anh chị em trong nhà.
- Các cháu chúc. Cháu lớn trước, cháu nhỏ sau. Cháu nhỏ quá thì bố mẹ bế lên, nói hộ một câu rồi để bé tự nói hai ba chữ là đủ.
- Ông bà mừng tuổi lại con cháu. Ông bà nói vài lời dặn, mừng tuổi các cháu. Đây là lúc con cháu nhận bằng hai tay, cảm ơn và lùi lại.
Cả buổi chỉ nên gói trong mười lăm đến hai mươi phút. Người già dậy sớm, đã thức đêm giao thừa, ngồi lâu dễ mệt. Một buổi chúc Tết gọn gàng, ấm áp đáng giá hơn một buổi kéo dài mà ông bà phải gắng ngồi.
Ông bà muốn nghe gì trong lời chúc Tết
Người già ít khi cần nghe những chữ to tát như thịnh vượng, phát tài. Điều ông bà để tâm nhất thường là sức khoẻ của chính mình để không làm phiền con cháu, là con cháu đi làm, đi học bình yên, và là cảnh cả nhà còn ngồi được với nhau. Một lời chúc chạm vào ba điều ấy sẽ được nhớ lâu hơn một câu thuộc lòng.
Chi tiết thật làm lời chúc khác hẳn. Thay vì “cháu chúc ông mạnh khoẻ”, một cháu đã đi làm nên nói “cháu chúc ông năm nay đi bộ quanh hồ đều như năm ngoái, chiều nào cháu về cũng thấy ông ngoài vườn”. Câu đó cho ông biết cháu để ý tới mình, tới thói quen của mình, và chúc điều ông thật sự làm được.
Lời chúc cũng nên có phần “cháu sẽ làm gì”. Người già vui khi biết năm tới con cháu về thăm nhiều hơn, gọi điện đều hơn, học hành chăm hơn. Một câu như “năm nay cháu hứa tháng nào cũng về ăn cơm với ông bà một bữa” vừa là lời chúc vừa là lời hứa nhỏ, miễn là cháu giữ được. Hứa điều không làm nổi thì đến Tết sau ông bà vẫn nhớ, và lời chúc năm đó sẽ nhẹ đi.
Lời chúc mẫu theo tuổi của cháu
Các câu dưới đây là mẫu tự soạn để bạn sửa theo nhà mình. Chỗ “ông bà” đổi thành “ông nội”, “bà ngoại”, “cụ” tuỳ người nhận; thêm một chi tiết riêng là câu sẽ sống lại.
| Người chúc | Lời chúc mẫu tự soạn | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cháu ba đến năm tuổi | “Cháu chúc ông bà năm mới khoẻ ạ!” hoặc “Cháu chúc ông bà ăn Tết vui ạ!” | Ngắn, dễ nhớ, có chữ “ạ”. Không bắt bé học câu dài. |
| Cháu tiểu học | “Năm mới cháu chúc ông bà luôn khoẻ mạnh, vui vẻ. Cháu hứa học chăm, nghe lời bố mẹ ạ.” | Có một lời hứa vừa sức. |
| Cháu tuổi học trò lớn | “Cháu chúc ông bà năm mới thật nhiều sức khoẻ, ăn ngon ngủ yên. Năm nay cháu thi cuối cấp, cháu sẽ cố để ông bà yên lòng ạ.” | Nhắc việc của cháu mà ông bà đang lo. |
| Cháu đã đi làm | “Năm cũ cháu đi suốt, ít về với ông bà. Năm mới cháu chúc ông bà mạnh chân khoẻ tay, cháu sẽ thu xếp về thường hơn ạ.” | Thừa nhận điều chưa làm được, không biện hộ. |
| Cháu đã lập gia đình | “Vợ chồng cháu chúc ông bà năm mới an khang, vui cùng con cháu. Năm nay bé nhà cháu biết đi rồi, ông bà chờ chắt về chơi ạ.” | Kể tin vui của nhà mình, người già thích nghe chuyện chắt. |
| Con trưởng thay cả nhà | “Thưa ông bà, năm cũ đã qua, cả nhà được bình yên là nhờ ông bà giữ nếp. Năm mới chúng con chúc ông bà sức khoẻ, sống vui sống khoẻ cùng con cháu ạ.” | Trang trọng, có nhắc công của ông bà. |
Nếu cụ đã rất cao tuổi, nhiều nhà thêm chữ “sống lâu trăm tuổi” hay “sống lâu cùng con cháu”. Ý đó quen thuộc và được người già đón nhận, nhưng hãy nói nhẹ nhàng, không biến thành phép tính tuổi trước mặt cụ.
Những điều nên tránh khi chúc Tết người già
Không nhắc tuổi già theo kiểu đếm ngày. Câu “ông năm nay đã ngoài tám mươi rồi, cháu chúc ông sống thêm được vài năm nữa” nghe như đếm lùi. Chúc sống vui, sống khoẻ thay vì chúc thêm năm.
Không nói chuyện bệnh tật như lời chúc. Nếu ông đang uống thuốc huyết áp, câu “chúc ông bớt bệnh” làm ông nhớ tới bệnh ngay sáng mùng Một. Chúc ông ngủ ngon, đi lại nhẹ nhàng là đủ ý.
Không gắn lời chúc với năm tuổi, sao hạn. Một số nhà hay buột miệng “năm nay ông vào năm tuổi, chúc ông qua hạn”. Câu đó gieo lo vào đầu năm. Lời chúc tốt là lời không doạ ai.
Không hỏi chuyện tiền, chuyện chia nhà. Sáng mùng Một không phải lúc bàn chuyện đất đai, thừa kế, dù con cháu đông đủ. Để dành cho một buổi khác, khi mọi người bình tâm.
Không so sánh các cháu. Lời khen cháu này giỏi hơn cháu kia trước mặt ông bà, dù là đùa, dễ làm buổi chúc Tết chùng xuống. Mỗi cháu được khen một điều của riêng mình.
Không cầm điện thoại khi đang chúc. Quay video lưu kỷ niệm thì nên để một người quay, những người khác đứng chúc cho trọn. Ông bà nhìn thấy mặt cháu chứ không phải cái màn hình.
Mừng tuổi ông bà: lời nói đi kèm phong bao
Ở nhiều nhà, con cháu đã đi làm mừng tuổi ông bà một phong bao đỏ, gọi là “biếu ông bà tiêu Tết”. Phần quan trọng là câu nói khi trao, vì người già thường ngại nhận tiền của con cháu. Một câu khéo giúp ông bà nhận mà không thấy mình thành gánh nặng: “Cháu biếu ông bà chút lộc đầu năm, ông bà mua quà cho các chắt ạ.”
Trao bằng hai tay, hơi cúi người. Nếu ông bà từ chối, đừng giằng co lâu; cháu có thể gửi lại bố mẹ mình để chuyển sau. Giằng co trước mặt cả nhà làm người già khó xử hơn là nhận. Với nhà có lệ mừng tuổi bằng quà như chè, bánh, khăn, áo ấm thì lời nói cũng giống vậy, chỉ đổi chữ “chút lộc” thành “chút quà”.
Chuyện mừng tuổi bao nhiêu là việc của từng nhà, tuỳ sức mình và tuỳ cách các anh chị em trong nhà đã bàn với nhau. Lời chúc không đo bằng độ dày của phong bao. Tục lì xì và ý nghĩa phong bao đỏ có nhiều bài viết riêng; ở đây chỉ nói phần lời.
Khi ông bà đang ốm hoặc vừa có tang trong nhà
Ông bà đang nằm viện hoặc nằm một chỗ. Vẫn nên chúc, nhưng chúc ở cạnh giường, nói khẽ, ngắn. Câu như “cháu chúc bà năm mới được ngủ ngon, cả nhà luôn ở đây với bà” cho người bệnh cảm giác không bị bỏ sót khỏi ngày Tết.
Ông hoặc bà vừa mất người bạn đời trong năm. Nhiều nhà vẫn chúc Tết người còn lại nhưng không dùng chữ “vui”. Chúc “bà giữ sức khoẻ, có con cháu ở bên” hợp hơn “chúc bà năm mới vui vẻ”. Nên hỏi bố mẹ trước xem nhà mình làm thế nào.
Nhà đang để tang theo nếp ba năm. Có nhà kiêng chúc Tết rộn ràng, chỉ thắp hương và ngồi với nhau. Con cháu vẫn nên nói một câu thăm hỏi đầu năm: “Năm mới cháu mong ông bà giữ gìn sức khoẻ ạ.”
Ông bà lẫn trí nhớ. Cụ có thể không nhận ra cháu. Đừng sửa cụ, cứ cầm tay, xưng tên, chúc ngắn. Với người lẫn, giọng nói ấm và cái nắm tay thường được đón nhận hơn câu chữ.
Dạy trẻ nhỏ chúc Tết ông bà cho tự nhiên
Cách dễ nhất là tập trước một hai ngày, như một câu chuyện chứ không như bài thuộc lòng. Bố mẹ hỏi con “con thích ông ở điểm nào”, rồi ghép câu trả lời của con vào lời chúc. Bé nói “ông hay kể chuyện” thì câu chúc có thể là “cháu chúc ông khoẻ để kể chuyện cho cháu nghe”. Đó là câu của bé, không phải câu bố mẹ đặt vào miệng.
Dạy bé khoanh tay, nói “ạ” cuối câu, nhìn ông bà khi nói. Không cần ép bé học bốn chữ Hán Việt như “an khang thịnh vượng” khi bé chưa hiểu nghĩa; câu đó thốt ra rồi bé quên ngay. Một chữ “khoẻ” bé nói thật lòng có sức nặng hơn.
Khi được mừng tuổi, dạy bé nhận bằng hai tay và cảm ơn, không mở phong bao trước mặt người cho. Nếu bé ngại, bố mẹ đứng cạnh, đừng trách bé trước cả nhà. Một đứa trẻ bị trách trong buổi chúc Tết đầu tiên sẽ sợ những buổi sau. Nếu nhà muốn tặng ông bà một đôi câu đối hay bức tranh chữ làm quà đầu năm, bạn có thể xem thêm vật phẩm trên Vật Phẩm Phong Thủy, rồi để các cháu cùng trao.
Câu hỏi thường gặp
Chúc Tết ông bà trước hay thắp hương gia tiên trước?
Phần lớn gia đình thắp hương gia tiên trước rồi mới chúc ông bà, coi như chào người đã khuất trước người đang sống. Có nhà làm ngược lại hoặc làm cùng lúc sau giao thừa. Không có quy định chung, bạn hỏi ông bà hoặc bố mẹ xem nếp nhà mình thế nào.
Cháu ở xa không về được thì chúc Tết ông bà thế nào?
Gọi video vào sáng mùng Một, sau giờ cả nhà chúc Tết, để ông bà thấy mặt. Nói ngắn như khi đứng trước mặt, xin lỗi vì không về được và hẹn ngày về. Người già thường khó nghe qua điện thoại, nên nhờ người nhà cầm máy gần ông bà và nói chậm.
Có nên chúc ông bà sống lâu trăm tuổi không?
Đây là câu chúc quen thuộc, nhiều cụ thích nghe. Tuy vậy, với cụ đang yếu hoặc vừa ốm, câu này đôi khi làm cụ chạnh lòng. Bạn có thể thay bằng chúc sống vui, sống khoẻ cùng con cháu, ý vẫn trọn mà nhẹ nhàng hơn.
Ông bà nội và ông bà ngoại ở cùng một chỗ thì chúc ai trước?
Nhiều nhà ưu tiên bên nội trong buổi sáng mùng Một vì gắn với bàn thờ gia tiên bên nội, rồi chúc bên ngoại ngay sau hoặc vào mùng Hai. Nếu cả hai bên cùng ngồi một bàn, con trưởng chúc chung cả bốn ông bà một lời là gọn và không ai phật lòng.
Trẻ nhỏ ngại không chịu chúc Tết thì làm sao?
Đừng ép trước mặt cả nhà. Bố mẹ nói hộ một câu, để bé chỉ cần khoanh tay và nói “ạ”. Lần sau tập trước ở nhà bằng cách hỏi bé thích gì ở ông bà. Ông bà thường hiểu, nhiều cụ còn thấy cháu bẽn lẽn là đáng yêu.
Lời chúc Tết ông bà có cần dùng chữ Hán Việt không?
Không bắt buộc. Những chữ như an khang, trường thọ nghe trang trọng, hợp với lời của con trưởng. Với các cháu, lời chúc bằng tiếng nói thường ngày, có chi tiết thật về ông bà, thường làm người già vui hơn một câu bốn chữ mà cháu không hiểu.