Khi một người trẻ mất đột ngột, gia đình và bạn bè đều đang ở trong cơn bàng hoàng; lời chia buồn lúc ấy nên giản dị, không hỏi nguyên nhân, không bàn đúng sai: "Cháu không tin được là anh Nam đã đi. Cháu thương hai bác lắm." (mẫu tự soạn). Câu "không tin được" ở đây không sáo, vì đó đúng là cảm giác chung của mọi người.
Bài này dành cho bạn học, đồng nghiệp, hàng xóm của một người trẻ vừa mất vì tai nạn giao thông, đuối nước, bạo bệnh hay một biến cố bất ngờ. Bài gợi ý cách nói với cha mẹ, với vợ chồng hoặc người yêu của người đã mất, cách viết lời tiễn của một tập thể lớp hay phòng ban, và những điều nên giữ khi tin buồn lan trên mạng.
Cái chết đột ngột khác gì một cái chết đã được báo trước
Với người ốm lâu, gia đình có thời gian chuẩn bị, có lời từ biệt. Với cái chết đột ngột, mọi thứ bị cắt ngang: tin nhắn cuối còn nằm trong máy, chiếc xe vẫn dựng ở sân, cuộc hẹn tuần sau chưa kịp huỷ. Gia đình thường rơi vào trạng thái không tin, có người còn bình tĩnh lạ thường trong những ngày đầu rồi mới vỡ oà sau tang lễ. Người đến chia buồn đừng ngạc nhiên trước bất cứ phản ứng nào.
Cái chết của người trẻ còn kéo theo cảm giác bất công: còn bao nhiêu dự định, còn cha mẹ già, có khi còn con thơ. Người ngoài dễ buột miệng tiếc nuối thành lời, như "tiếc quá, đang lúc làm ăn được", nhưng những câu ấy đặt thêm sức nặng lên gia đình. Thứ họ cần nghe là người thân của họ được thương, được nhớ, chứ không phải bản kê những gì đã mất.
Cuối cùng, cái chết đột ngột thường có câu hỏi về nguyên nhân: lỗi của ai trong vụ tai nạn, bệnh có phát hiện sớm được không. Đó là chuyện của gia đình và của cơ quan chức năng. Người đi viếng không hỏi, không suy đoán, không kể lại những gì mình nghe được.
Một điều nữa: người trẻ thường có nhiều vòng bạn bè mà gia đình không biết hết, từ bạn đại học, bạn đồng nghiệp đến bạn trong câu lạc bộ. Khi đến viếng, hãy tự giới thiệu ngắn với cha mẹ người mất: mình là ai, quen con họ ở đâu, bao lâu. Mẫu tự soạn: "Cháu là Hà, làm cùng phòng với anh Nam ba năm nay." Cha mẹ thường rất muốn biết con mình đã có những ai quý mến, và lời giới thiệu ấy giúp họ hình dung thêm về quãng đời của con ở ngoài ngôi nhà.
Nói với ai, nói gì
Một người trẻ ra đi để lại nhiều lớp người thân, mỗi lớp nên được nói theo một cách. Mẫu câu đều tự soạn:
| Người nhận lời chia buồn | Trọng tâm | Câu mẫu |
|---|---|---|
| Cha mẹ | Ghi nhận người con tốt, không tiếc nuối thành lời | "Cháu học cùng Nam bốn năm, Nam lúc nào cũng nhắc hai bác. Cháu thương hai bác lắm." |
| Vợ hoặc chồng | Có mặt, đỡ việc, nhắc đến con cái nếu có | "Chị cứ ở bên các cháu, việc ngoài kia để bọn em lo." |
| Người yêu, hôn phu | Ghi nhận mối quan hệ dù chưa cưới | "Em biết anh với Nam thương nhau thế nào. Em thương anh." |
| Anh chị em ruột | Không quên họ cũng đang mất người | "Mất em trai thế này, chị chịu sao nổi. Em ở đây với chị." |
| Bạn thân của người mất | Chia sẻ nỗi buồn chung | "Bọn mình mất nó rồi. Tối nay ở lại với nhau một lúc nhé." |
Người yêu, người đã đính hôn của người mất thường bị bỏ quên trong tang lễ vì không có tên trong gia phả. Một lời chia buồn dành riêng cho họ có thể là lời duy nhất họ nhận được hôm ấy.
Những điều không nên nói và không nên làm
Trong không khí bàng hoàng, người đi viếng dễ nói hoặc làm điều khiến gia đình đau thêm. Mấy điều cần giữ:
- Không hỏi "tai nạn thế nào", "đâm vào đâu", "phát hiện bệnh bao lâu rồi".
- Không nói "đi nhanh thế cũng đỡ khổ" hay "chắc là đến số" — gia đình có thể không chấp nhận cách nhìn ấy.
- Không đổ lỗi, kể cả nhẹ nhàng: "lúc đó mà đội mũ bảo hiểm thì...", "biết thế đừng đi xa...".
- Không chụp ảnh linh cữu, người nhà đang khóc để đăng mạng xã hội.
- Không chia sẻ hình ảnh, video hiện trường tai nạn, dù đang lan trên mạng.
- Không đem chuyện công việc, tiền nong của người mất ra hỏi gia đình trong những ngày tang lễ.
Nếu người trẻ ấy mất trong hoàn cảnh nhạy cảm, như tự tử hay sau một vụ việc đang được điều tra, sự kín đáo càng quan trọng hơn. Lời chia buồn chỉ nói về con người và tình thương, không nói về cách người ấy ra đi.
Tin buồn lan trên mạng xã hội: giữ gìn cho gia đình
Với người trẻ, tin buồn thường đến với bạn bè qua mạng xã hội trước cả khi gia đình kịp báo cho họ hàng. Điều đầu tiên nên nhớ là không tự đăng tin khi gia đình chưa công bố. Có những người thân, như ông bà ở quê, cần được báo một cách cẩn trọng; họ đọc được tin trên mạng trước là một cú sốc khác.
Khi gia đình đã thông báo, bạn có thể viết vài dòng tưởng nhớ trên trang của mình. Nên viết về con người, về kỷ niệm, tránh nhắc chi tiết của cái chết. Mẫu tự soạn: "Nam ơi, hôm nay cả lớp tiễn cậu. Bọn mình nhớ cậu với cây đàn guitar trong mọi chuyến dã ngoại. Đi bình an nhé." Lời gọi trực tiếp người đã mất như vậy là cách nhiều bạn trẻ hay dùng và gia đình thường được an ủi khi đọc.
Nếu thấy ai đó chia sẻ hình ảnh hiện trường hay thông tin chưa kiểm chứng, bạn có thể nhắn riêng nhờ họ gỡ xuống vì tôn trọng gia đình. Không cần tranh cãi công khai dưới bài viết, vì những cuộc tranh cãi ấy cũng đến tay gia đình.
Trang cá nhân của người đã mất thường trở thành nơi bạn bè để lại lời nhắn. Gia đình có thể đọc hết những dòng ấy trong nhiều tháng sau, nên mỗi dòng viết ở đó nên là điều bạn sẵn lòng để cha mẹ người mất đọc: một kỷ niệm đẹp, một lời cảm ơn, không đùa cợt, không trách móc.
Viết lời tiễn của một tập thể lớp, phòng ban
Khi một thành viên trẻ mất, lớp học hay phòng ban thường muốn gửi một lời tiễn chung, ghi trong thiệp, sổ tang hoặc đọc ngắn khi đến viếng. Các bước gợi ý:
- Thống nhất ai đứng tên: "Tập thể lớp 12A khoá 2015" hay "Anh chị em phòng Kinh doanh".
- Mở đầu bằng tên và lời thương: "Thương tiếc bạn Nguyễn Văn Nam."
- Nhắc một hoặc hai phẩm chất mà mọi người cùng nhớ, viết cụ thể: "người luôn đến sớm nhất và về muộn nhất trong những ngày chuẩn bị hội trại."
- Gửi lời đến gia đình: "Xin gửi đến hai bác và gia đình lời chia buồn sâu sắc."
- Kết bằng lời hứa giữ nhớ, giản dị: "Chúng con sẽ thay Nam về thăm hai bác." Chỉ hứa điều tập thể làm được.
- Đọc lại để bỏ mọi chi tiết về nguyên nhân cái chết, mọi câu mang màu sắc tôn giáo riêng của một người viết.
Lời tiễn tập thể nên dài chừng bốn đến sáu câu. Nếu cần đọc trước gia đình, cử một người đọc chậm, rõ, không cần lời mở đầu dài dòng. Bài phát biểu chính thức thay mặt cơ quan là việc khác, đòi hỏi bố cục riêng.
Khi người mất để lại con nhỏ
Nhiều người trẻ ra đi khi con còn chưa đi học. Lời chia buồn với người vợ hoặc người chồng ở lại khi ấy luôn có hai lớp: thương người đã mất, và lo cho những đứa trẻ. Đừng nói "các cháu còn nhỏ, chưa biết gì đâu" như một lời an ủi; trẻ nhỏ cảm nhận rất rõ sự vắng mặt của cha hoặc mẹ, chỉ là chưa diễn đạt được. Câu tốt hơn là đề nghị đỡ một việc cụ thể cho bọn trẻ: đón đưa, trông một buổi, nấu một bữa.
Với chính đứa trẻ, người lớn ngoài gia đình không nên tự giải thích về cái chết theo cách của mình, như "bố đi xa", "mẹ lên trời". Cách nói với trẻ là việc của gia đình, và nhiều chuyên gia tâm lý trẻ em khuyên dùng lời thật, đơn giản, hợp tuổi. Khách đến viếng chỉ cần ân cần với trẻ: ngồi xuống ngang tầm mắt, hỏi trẻ đã ăn chưa, cho trẻ một chỗ yên. Câu mẫu tự soạn cho trẻ lớn hơn: "Cô là bạn của bố con. Bố hay kể về con lắm."
Về lâu dài, những người bạn của người đã khuất có thể giữ một vai trò đẹp: kể cho đứa trẻ nghe về cha hoặc mẹ của nó khi nó lớn. Một lời hứa nhỏ với người ở lại, như "sau này cháu lớn, bọn em sẽ kể cho cháu nghe bố nó hồi đi học thế nào", là lời chia buồn được nhiều gia đình nhớ mãi, miễn là giữ được lời.
Ở bên bạn bè cùng trang lứa sau mất mát
Bạn bè của người trẻ đã mất cũng đang đau, và nhiều khi đây là lần đầu họ trải qua cái chết của một người cùng tuổi. Họ có thể sợ hãi, thấy cuộc sống mong manh, hoặc tự trách vì lần cuối gặp nhau đã cãi vã. Lời động viên giữa những người bạn nên chân thật: "Mình cũng chưa tin được. Mình cứ buồn cùng nhau, không cần phải ổn ngay." Cùng nhau đến thăm cha mẹ người bạn vào những dịp sau tang lễ là cách giữ kỷ niệm tốt mà nhiều nhóm bạn vẫn làm.
Với học sinh, sinh viên, thầy cô và cha mẹ nên để ý những em thân thiết với người đã mất: các em có ngủ được không, có thu mình hay không. Một câu hỏi riêng, như "con có muốn kể về bạn không", mở ra chỗ cho các em nói. Nếu nỗi buồn kéo dài ảnh hưởng đến học tập, ăn ngủ, nên đưa các em gặp chuyên gia tâm lý của trường hoặc bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đến viếng khi chỉ quen người mất qua mạng xã hội không?
Nếu bạn thật sự có kỷ niệm với người ấy, dù chỉ qua mạng, việc đến thắp nén hương là chính đáng. Hãy giới thiệu ngắn với gia đình bạn là ai, quen người mất thế nào. Nếu chỉ biết sơ, một lời tưởng nhớ trên mạng là đủ, không cần đến đông làm phiền gia đình.
Nên nói gì nếu mình là người cuối cùng gặp người mất?
Nếu gia đình hỏi, kể giản dị những gì tốt đẹp: người ấy vui vẻ ra sao, đã nói gì về gia đình. Tránh kể chi tiết có thể khiến họ day dứt. Đừng tự mang cảm giác có lỗi để xin lỗi gia đình trong tang lễ; nếu cần, hãy tìm người để tâm sự riêng.
Có nên quyên góp giúp gia đình người trẻ mất đột ngột không?
Nhiều tập thể làm việc này khi người mất là trụ cột gia đình. Nên hỏi ý gia đình qua người thân trước, làm minh bạch, ghi rõ ai đứng ra nhận. Lời gửi kèm chỉ cần nói đây là tấm lòng của mọi người, không nhắc con số trước mặt gia đình.
Gặp người đã đính hôn với người mất thì nên xưng hô ra sao?
Gọi họ như cách bạn vẫn gọi, và nhắc đến người mất bằng cách hai người vẫn gọi nhau nếu bạn biết. Đừng né tránh mối quan hệ của họ chỉ vì chưa cưới, vì với họ, đó là người thân nhất. Một câu ghi nhận riêng có ý nghĩa rất lớn.
Ngày giỗ đầu của người bạn trẻ thì nhóm bạn nên làm gì?
Nhiều nhóm bạn liên lạc với gia đình để xin đến thắp hương vào dịp giỗ, mang theo hoa và vài kỷ niệm như ảnh chụp chung đã in ra. Lời nói lúc ấy nên nhẹ nhàng, có thể kể cho cha mẹ nghe một chuyện vui về con họ mà họ chưa biết.