Khi ai đó vừa mất việc, thi trượt hay đổ vỡ tình cảm, lời động viên tốt bắt đầu bằng việc thừa nhận chuyện ấy buồn thật, trước khi nói đến chuyện đứng dậy: "Chuyện này đau thật, em hiểu anh hụt hẫng. Tối nay đi ăn với em, không cần nói gì cũng được." (mẫu tự soạn). Nhảy ngay vào "thôi, rồi sẽ có việc khác" hay "trượt thì năm sau thi lại" dễ khiến người nghe thấy nỗi buồn của mình bị gạt đi.
Đây không phải những mất mát có tang lễ, nhưng chúng vẫn là mất mát: mất thu nhập, mất một kỳ vọng, mất một người từng gắn bó. Người trải qua thường xấu hổ, ít nói ra, và người xung quanh cũng lúng túng không biết nên hỏi hay nên lờ đi. Bài này gợi ý lời nói cho ba tình huống hay gặp nhất, cách động viên con cháu thi trượt, và lúc nào nên gợi ý họ tìm người có chuyên môn.
Điểm chung của những mất mát không có tang lễ
Người mất việc, thi trượt hay vừa chia tay thường mang thêm một lớp cảm xúc mà người có tang ít gặp: cảm giác thất bại, xấu hổ, như thể chuyện xảy ra là lỗi của mình. Một người bị cắt giảm vì công ty thu hẹp vẫn có thể tự hỏi "sao lại là mình". Một học sinh trượt nguyện vọng vẫn nghĩ mình làm bố mẹ mất mặt. Vì vậy lời động viên cần tách con người ra khỏi sự việc: chuyện đã xảy ra không định nghĩa họ là ai.
Một điểm chung khác: những mất mát này thường không được xã hội cho phép buồn lâu. Người ta có thể để tang cha mẹ ba năm, nhưng người mất việc được kỳ vọng sang tuần đã phải đi phỏng vấn, người chia tay được bảo "đàn ông con trai, khóc gì". Lời động viên đúng là lời cho họ thêm chút thời gian, không giục giã.
Cuối cùng, nhiều người không muốn ai biết. Hãy tôn trọng điều đó: không loan tin, không hỏi trước đông người, không đăng lên mạng thay họ. Một tin nhắn riêng, một cuộc hẹn cà phê, luôn tốt hơn câu hỏi giữa bữa liên hoan "nghe nói anh nghỉ việc à".
Ba tình huống, ba trọng tâm
Bảng gợi ý trọng tâm lời nói cho từng tình huống. Mẫu câu đều tự soạn, đổi xưng hô theo quan hệ:
| Tình huống | Họ thường lo | Lời nên hướng tới | Câu mẫu |
|---|---|---|---|
| Mất việc, bị cắt giảm | Tiền bạc, gia đình, cảm giác vô dụng | Ghi nhận năng lực, đề nghị giúp cụ thể | "Anh làm ở đó tám năm, ai cũng biết anh giỏi việc. Em gửi hồ sơ anh cho mấy chỗ quen nhé?" |
| Làm ăn thua lỗ, đóng cửa hàng | Nợ nần, mất mặt, sợ người khác cười | Nhìn vào sự dám làm, không bàn đúng sai | "Mở được cửa hàng đã là nhiều người không dám. Giờ chị nghỉ một chút cho lại sức." |
| Thi trượt đại học, trượt vào lớp mười | Bố mẹ thất vọng, bạn bè đi trước | Tách con người khỏi kết quả, nói về lựa chọn tiếp theo | "Cô thương con. Một kỳ thi không nói được con là người thế nào." |
| Chia tay, ly hôn | Cô đơn, tự trách, lo cho con | Có mặt, không phán xét ai đúng ai sai | "Em không cần kể gì đâu. Chị ở đây, cuối tuần qua nhà chị ăn cơm." |
Để ý cột cuối: không câu nào chê bai công ty cũ, chê người yêu cũ hay chê đề thi. Những câu "công ty đó tệ", "người đó không xứng" nghe như đứng về phía họ, nhưng thường khiến họ phải bênh vực một phần đời mình vừa mất, hoặc khó xử nếu sau này hai bên hàn gắn.
Động viên người vừa mất việc
Hỏi trước khi khuyên. Người mất việc nhận rất nhiều lời khuyên: học thêm, đổi nghề, kinh doanh riêng. Hỏi "anh có muốn em giới thiệu chỗ nào không, hay giờ anh chỉ muốn nghỉ" giúp họ chọn loại giúp đỡ mình cần.
Giúp cụ thể. Chuyển hồ sơ cho người quen, viết lời giới thiệu, góp ý bản lý lịch, chỉ một nhóm tuyển dụng trong ngành. Những việc nhỏ ấy có giá trị hơn mười câu "rồi sẽ ổn".
Giữ họ trong các cuộc hẹn. Người mất việc hay rút khỏi các buổi gặp mặt vì ngại bị hỏi, ngại tiêu tiền. Rủ họ những buổi đơn giản, đi bộ, uống trà, để họ không bị tách khỏi bạn bè đúng lúc cần bạn bè nhất.
Đừng hỏi mãi một câu. Câu "đã có việc chưa" hỏi mỗi tuần thành áp lực. Để họ tự báo tin vui; trong lúc chờ, hỏi về những chuyện khác của đời họ.
Với người lớn tuổi mất việc. Người trên năm mươi mất việc thường lo hơn cả, vì tìm việc mới khó. Lời động viên nên tôn trọng kinh nghiệm của họ: "Bao nhiêu năm anh đi qua đủ chuyện, giờ anh nghỉ một chút rồi tính. Có gì cần em hỏi, em hỏi giúp."
Động viên con cháu thi trượt
Với học sinh, thi trượt có thể là thất bại lớn đầu tiên trong đời. Điều các em sợ nhất thường không phải tương lai, mà là ánh mắt thất vọng của bố mẹ. Vì vậy câu đầu tiên của cha mẹ quyết định rất nhiều. Mẫu tự soạn: "Bố mẹ biết con buồn. Bố mẹ vẫn thương con như hôm qua. Mình ăn cơm đã, chuyện học tính sau." Câu ấy nói với đứa trẻ rằng tình thương không phụ thuộc vào kết quả thi.
Tránh so sánh với anh chị, với con nhà hàng xóm, với bạn cùng lớp. Tránh tính đếm điểm thiếu bao nhiêu, xếp sau bao nhiêu bạn, vì những con số ấy chỉ làm vết thương sâu thêm và biến đứa trẻ thành một thứ hạng. Khi đã bình tĩnh, cha mẹ và con cùng ngồi xem lại các lựa chọn: trường khác, ngành khác, học nghề, ôn thi lại. Cho con được nói con muốn gì, và nói rõ lựa chọn nào cũng đáng được tôn trọng.
Ông bà, cô chú, họ hàng cũng nên giữ lời. Ngày có kết quả thi, câu hỏi "đỗ trường nào rồi" đến từ khắp nơi. Nếu biết cháu trượt, đừng hỏi; nếu gặp, chỉ cần nói "cô thương con, có gì cần cô giúp con cứ bảo". Mấy ngày sau kết quả thi, nên để ý các em có ăn ngủ bình thường không, có thu mình quá mức không. Nếu có dấu hiệu đáng lo, đặc biệt khi các em nói những câu tuyệt vọng, cần ở bên con và tìm sự hỗ trợ của chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ ngay.
Động viên người vừa chia tay, ly hôn
Người vừa chia tay hay ly hôn thường nhận hai kiểu phản ứng ngược nhau: một bên xúm vào chê người cũ, một bên hỏi "sao không cố thêm vì con". Cả hai đều đặt họ vào thế phải giải thích. Lời động viên tốt đứng ngoài chuyện đúng sai: "Chị không cần kể nếu không muốn. Em chỉ muốn nói em vẫn ở đây."
Với người có con, nỗi lo lớn là con cái. Bạn bè và người thân có thể đỡ bằng việc cụ thể: đón con giúp một buổi, rủ cả mẹ con đi chơi cuối tuần, tránh nói xấu bố hoặc mẹ của đứa trẻ trước mặt nó. Với người trẻ chia tay sau một mối tình dài, tránh những câu như "rồi sẽ gặp người tốt hơn" ngay hôm đầu; để họ buồn đã, chuyện người mới nên đợi rất lâu sau.
Ly hôn còn kéo theo thủ tục, tài sản, chỗ ở. Những chuyện đó nên để luật sư hay người có chuyên môn tư vấn; người thân chỉ cần giúp họ tìm được người tư vấn đáng tin và đi cùng khi cần. Tránh tự đưa ra lời khuyên pháp lý theo kinh nghiệm truyền miệng.
Khi người cần động viên là vợ, chồng của bạn
Động viên người ngoài đã khó, động viên chính người bạn đời vừa mất việc còn khó hơn, vì bạn cũng đang lo: tiền nhà, tiền học của con, kế hoạch đã tính. Nỗi lo ấy rất dễ lọt vào lời nói thành câu hỏi dồn dập, "giờ tính sao", "bao giờ có việc mới". Người kia nghe ra không phải sự quan tâm mà là sự trách móc. Nên tách hai việc: hôm đầu chỉ nói chuyện tình cảm, vài hôm sau mới ngồi lại bàn chuyện tiền bạc như hai người cùng một đội.
Mẫu tự soạn cho hôm đầu: "Anh làm ở đó lâu rồi, em biết anh buồn. Tối nay nhà mình ăn cơm sớm, chuyện khác để mai tính." Và khi bàn chuyện tiền: "Mình xem lại chi tiêu mấy tháng tới nhé, em lo được phần nào em lo." Chữ "mình" và "nhà mình" trong những câu ấy nói nhiều hơn mọi lời động viên, vì nó cho người kia thấy họ không phải gánh một mình.
Trước mặt con cái, nên thống nhất cách nói đơn giản, thật và không đổ lỗi, như "bố đang nghỉ để tìm chỗ làm mới". Trẻ cảm nhận được không khí trong nhà; một câu giải thích bình tĩnh giúp con yên tâm hơn là im lặng hay cãi vã.
Mẫu tin nhắn động viên ngắn
Khi không gặp được trực tiếp, một tin nhắn đúng lúc vẫn có sức nặng. Vài mẫu tự soạn cho từng tình huống:
- Bạn mất việc: "Mình nghe chuyện ở công ty rồi. Mình biết bạn làm tốt thế nào. Tuần này rảnh hôm nào mình đi cà phê, mình mời."
- Đồng nghiệp cũ bị cắt giảm: "Em vẫn nhớ hồi anh kèm em tháng đầu đi làm. Chỗ nào cần người như anh, em nhắn anh liền."
- Cháu thi trượt: "Cô biết con buồn. Cô vẫn tự hào về con, vì con đã cố gắng cả năm. Nghỉ vài hôm đi, rồi cô cháu mình nói chuyện."
- Bạn ly hôn: "Không cần trả lời mình đâu. Mình chỉ muốn bạn biết lúc nào bạn cần người nghe, mình nghe."
- Người thân làm ăn thua lỗ: "Chú dám làm là chú giỏi rồi. Giờ chú nghỉ cho khoẻ, có gì cả nhà bàn với chú."
Điểm chung của các mẫu: có một điều ghi nhận, một lời mời hoặc một sự có mặt, và không có lời khuyên nào. Lời khuyên, nếu cần, để dành cho khi họ hỏi. Nếu thấy người ấy buồn kéo dài nhiều tuần, mất ngủ, bỏ ăn, không thiết làm gì, hãy nhẹ nhàng gợi ý họ gặp chuyên gia tâm lý và đề nghị đi cùng.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đưa tiền cho người vừa mất việc không?
Tuỳ quan hệ và hoàn cảnh. Với người thân trong nhà, giúp một khoản trong lúc khó là bình thường, nhưng nên nói gọn và không nhắc lại. Với bạn bè, có khi giúp bằng việc cụ thể như giới thiệu việc làm, mời bữa cơm, lại giữ được thể diện cho họ hơn.
Con thi trượt, cha mẹ có nên tỏ ra buồn không?
Cha mẹ cũng có quyền buồn, nhưng nên tự xử lý nỗi buồn ấy giữa người lớn với nhau trước khi nói chuyện với con. Với con, điều quan trọng là thấy bố mẹ vẫn thương mình. Nói "bố mẹ cũng tiếc, nhưng bố mẹ không trách con" là thật lòng mà không làm con thêm nặng.
Bạn vừa chia tay muốn quay lại với người cũ thì nên nói gì?
Đó là quyết định của họ. Nếu không có dấu hiệu bạo lực hay nguy hiểm, bạn chỉ nên lắng nghe và hỏi họ đang mong điều gì. Nếu có dấu hiệu bạo lực, hãy nói rõ nỗi lo của mình và giúp họ tìm đến người có chuyên môn hỗ trợ.
Nên động viên qua tin nhắn hay gặp trực tiếp?
Tin nhắn hợp cho lời đầu tiên vì người nhận đọc lúc nào tiện và không phải phản ứng ngay. Sau đó, một lần gặp trực tiếp, đi ăn hay đi bộ, thường giúp nhiều hơn. Người đang buồn hay ngại nhận lời mời, nên mời cụ thể ngày giờ và mời lại nếu họ từ chối.
Có nên kể chuyện thất bại của mình để động viên người khác không?
Có thể kể ngắn nếu chuyện ấy thật sự giống và có ích, ví dụ mình cũng từng mất việc và tìm lại được. Nhưng đừng biến cuộc trò chuyện thành chuyện của mình, và đừng dùng nó để ngầm bảo "mình vượt qua được thì bạn cũng phải vượt qua nhanh".