Mùa Vu Lan rơi vào tháng Bảy âm lịch, cao điểm là ngày rằm; với nhiều gia đình Việt, đây là dịp con cái nói lời cảm ơn cha mẹ, chứ không phải dịp chúc tụng ồn ào. Lời hay nhất vì thế thường là một lời cảm ơn có tên việc cụ thể cha mẹ đã làm, cộng một việc con sẽ làm, nói trực tiếp hoặc viết tay. Với người đã mất cha mẹ, Vu Lan là dịp nhớ, và lời của người ngoài nên nhẹ, không gượng vui.
Vu Lan có gốc từ Phật giáo, nhưng ý báo hiếu đã thành nếp của rất nhiều gia đình, kể cả gia đình không theo đạo Phật. Bài này nói về lời, không bàn nghi lễ hay giáo lý: nói gì với cha mẹ còn sống, viết thư báo hiếu ra sao, nhắn gì cho bạn bè vừa mất cha mẹ, và những câu nên tránh trong tháng này. Ai muốn hiểu sâu ý nghĩa nhà Phật của mùa Vu Lan, nên hỏi chư tăng ở ngôi chùa quen.
Vu Lan là dịp gì, vì sao lời chúc nên là lời cảm ơn
Theo sách Phật giáo phổ biến ở Việt Nam, lễ Vu Lan gắn với tích ngài Mục Kiền Liên tìm cách cứu mẹ, từ đó thành ngày nhắc con cái nhớ ơn sinh thành. Trong dân gian, rằm tháng Bảy còn trùng với tục cúng cô hồn ở nhiều vùng; hai việc này khác nhau, và bài này chỉ bàn phần báo hiếu. Từ thập niên 1960, tục cài bông hồng lên áo trong mùa Vu Lan lan rộng ở Việt Nam qua tuỳ bút “Bông hồng cài áo” của thiền sư Thích Nhất Hạnh: hoa hồng đỏ cho người còn mẹ, hoa trắng cho người đã mất mẹ.
Vì gốc gác như vậy, lời nói trong mùa Vu Lan khác lời chúc 8/3 hay sinh nhật. Không cần chúc “vui vẻ, hạnh phúc” cho cha mẹ, cũng không cần những câu khen ngợi lớn lao. Điều phù hợp là lời cảm ơn: cảm ơn những năm cha mẹ nuôi mình, những việc cụ thể cha mẹ đã hy sinh, và một lời hứa nhỏ về cách mình sẽ chăm cha mẹ từ nay.
Người Việt, nhất là đàn ông, thường ngại nói lời cảm ơn với cha mẹ. Vu Lan là cái cớ tốt để nói, vì cả xã hội cùng nói, nên đỡ ngượng hơn. Nhiều người chỉ cần bắt đầu bằng câu “nhân mùa Vu Lan, con muốn nói với bố mẹ một điều” là phần còn lại dễ hơn hẳn.
Lời mẫu nói với cha mẹ còn sống
Các câu dưới đây là mẫu tự soạn. Mỗi câu có một chi tiết thật để bạn thay bằng chuyện nhà mình. Không cần nói đủ cả câu; nói được nửa câu mà thật vẫn hơn đọc thuộc cả đoạn.
| Hoàn cảnh | Lời mẫu tự soạn |
|---|---|
| Con ở gần, nói trực tiếp với mẹ | “Mẹ ơi, mùa Vu Lan con chỉ muốn cảm ơn mẹ. Ngày xưa nhà khó, mẹ nhịn bữa sáng để con có tiền mua sách. Giờ đến lượt con lo cho mẹ.” |
| Con ở xa, gọi điện cho bố | “Bố ạ, Vu Lan năm nay con chưa về được. Con chỉ gọi để nói con nhớ những lần bố chở con đi thi trên chiếc xe đạp cũ. Cuối tháng con về đưa bố đi khám định kỳ.” |
| Con dâu với mẹ chồng | “Con cảm ơn mẹ đã coi con như con gái. Mùa Vu Lan này con với anh xin phép đưa mẹ về quê ngoại một chuyến như mẹ nhắc mãi.” |
| Con rể với bố mẹ vợ | “Con cảm ơn bố mẹ đã tin gả em cho con. Con biết mình chưa làm được nhiều, nhưng nhà con lúc nào cũng có chỗ cho bố mẹ lên chơi.” |
| Con nuôi, con riêng | “Con cảm ơn mẹ đã nhận con làm con, chưa ngày nào mẹ để con thấy mình khác các em. Mùa Vu Lan này con muốn nói điều đó thành lời.” |
Lời hứa ở cuối mỗi mẫu là phần quan trọng: về thăm, đưa đi khám, đưa về quê. Hứa nhỏ mà làm được, cha mẹ nhớ lâu hơn hứa lớn mà để đó. Lời cảm ơn cũng không nên kèm lời trách “ngày xưa bố mẹ nghiêm quá” dù nói đùa; tháng này không phải lúc tính chuyện cũ.
Viết một lá thư báo hiếu
Nhiều trường học, nhiều chùa và nhóm sinh hoạt khuyến khích con cái viết thư cho cha mẹ mùa Vu Lan. Thư tay có sức nặng riêng vì cha mẹ đọc lại được nhiều lần. Một trình tự gợi ý:
- Mở bằng tên gọi trong nhà. “Mẹ thương”, “Bố mẹ của con”. Gọi như ngày thường, không cần “kính gửi”.
- Kể một kỷ niệm cụ thể. Một buổi tối cha mẹ ngồi chờ mình đi học về, một lần cha mẹ bán thứ gì đó để lo cho mình. Kể như kể chuyện, có thời gian, nơi chốn.
- Nói điều mình hiểu ra sau này. “Hồi đó con không hiểu vì sao bố khó tính chuyện giờ giấc, giờ con có con rồi mới hiểu.” Đây là phần cha mẹ xúc động nhất.
- Cảm ơn thành lời. Một hai câu, nói thẳng.
- Hứa một điều làm được. Gọi điện mỗi tuần, về ăn cơm mỗi tháng, học cách nấu món mẹ hay nấu.
- Ký tên và ghi ngày. Thư có ngày tháng sẽ thành một kỷ vật.
Thư không cần dài, một trang là đủ. Viết bằng chữ tay, dù chữ xấu. Nếu cha mẹ ở xa, gửi bưu điện kèm một tấm ảnh; nếu ở gần, đặt lá thư ở chỗ cha mẹ hay ngồi uống trà, đừng đứng chờ cha mẹ đọc trước mặt mình. Với trẻ nhỏ đang học viết, bố mẹ chỉ nên gợi ý chứ đừng sửa câu chữ của con; cái vụng về của con chính là thứ ông bà, cha mẹ trân trọng.
Khi cha mẹ đã già yếu, nghe kém hoặc hay quên
Có những người con đến mùa Vu Lan mới nhận ra cha mẹ mình không còn nghe rõ, không còn nhớ hết chuyện cũ. Lời cảm ơn lúc này cần đổi cách nói. Với cha mẹ nghe kém, ngồi gần, nói chậm, câu ngắn, nhìn thẳng vào mặt để cha mẹ đọc được môi; một câu “con cảm ơn mẹ” nói rõ ràng hai lần hơn một đoạn dài nói nhanh.
Với cha mẹ hay quên, đừng kể kỷ niệm theo kiểu hỏi bài: “mẹ còn nhớ hồi đó không?” dễ làm người già bối rối và buồn vì không nhớ. Thay vào đó, kể như kể cho mẹ nghe: “Hồi con lên năm, mẹ cõng con qua con mương sau nhà, con nhớ mãi.” Mẹ có nhớ hay không, mẹ vẫn nghe được giọng con, thấy được con đang vui khi kể.
Lời nói lúc này đi kèm việc chăm sóc: cắt móng tay cho bố, gội đầu cho mẹ, ngồi ăn cùng một bữa chậm rãi. Nhiều người con kể lại rằng mùa Vu Lan có ý nghĩa nhất với họ là năm họ ngồi bóp chân cho mẹ cả buổi, không nói gì nhiều. Với cha mẹ già yếu, sự có mặt chính là lời cảm ơn rõ nhất.
Nhớ cha mẹ đã khuất trong mùa Vu Lan
Với người đã mất cha hoặc mẹ, mùa Vu Lan thường gợi lại nỗi nhớ. Không có lời “chuẩn” nào cho lúc ấy. Có người thắp hương và kể với cha mẹ chuyện trong năm, có người viết một lá thư rồi giữ lại, có người làm một việc cha mẹ ngày xưa hay làm, như nấu một món, chăm một chậu cây. Tất cả đều là cách nhớ, không cách nào đúng hơn cách nào.
Nếu muốn viết, có thể dùng khung giống thư báo hiếu nhưng đổi thì: kể một kỷ niệm, nói điều mình đã hiểu ra, cảm ơn, và kể cha mẹ nghe mình đang sống ra sao. Một mẫu tự soạn: “Mẹ ơi, năm nay con đã biết muối dưa như mẹ, dù vẫn chưa ngon bằng. Con và các em vẫn hay ngồi với nhau mỗi lần giỗ mẹ. Con cảm ơn mẹ đã dạy tụi con thương nhau.”
Trên mạng xã hội, nhiều người đăng ảnh cha mẹ đã khuất kèm vài dòng nhớ. Đó là chuyện riêng của mỗi người. Nếu bạn đọc được bài như vậy của bạn bè, một bình luận ngắn kiểu “thương bác, chắc bác vui khi thấy anh sống tốt” thường đủ; tránh hỏi chuyện bác mất thế nào, tránh kể chuyện nhà mình lấn sang.
Nhắn cho bạn bè vừa mất cha mẹ trong tháng Bảy
Đừng gửi lời chúc Vu Lan chung. Một tin nhắn “chúc mùa Vu Lan an lành, bên cha mẹ đủ đầy” gửi hàng loạt có thể rơi đúng vào người vừa để tang. Với danh sách bạn bè đông, tốt nhất là không gửi tin nhắn chung kiểu này.
Gọi tên người đã mất. Nếu thân, bạn có thể nhắn: “Mùa Vu Lan đầu tiên không có bác, chắc cậu nhớ bác nhiều. Mình vẫn nhớ món canh bác nấu hồi đi chơi nhà cậu.” Nhắc một chi tiết về người đã mất cho người ở lại biết cha mẹ họ vẫn được người khác nhớ.
Không giảng giải nhân quả, kiếp sau. Mỗi người có niềm tin riêng. Câu như “bác đã về nơi tốt hơn” hay “đó là số rồi” có thể an ủi người cùng niềm tin, nhưng làm người khác thấy bị áp đặt. Nói điều mình cảm thấy, đừng nói điều mình nghĩ người kia nên tin.
Đề nghị một việc cụ thể. Rủ đi ăn một bữa, giúp trông con một buổi để bạn đi viếng mộ, hỏi có cần mua gì cho ngày giỗ. Việc cụ thể giúp hơn câu “có gì cứ nói mình”.
Để ý nỗi buồn kéo dài. Nếu một người bạn buồn kéo dài nhiều tháng, mất ngủ, bỏ ăn, không muốn làm gì, hãy nhẹ nhàng gợi ý họ tìm gặp chuyên gia tâm lý. Đó không phải là lời trách, mà là một cách quan tâm.
Những điều nên tránh trong lời nói mùa Vu Lan
Tháng Bảy âm lịch có nhiều quan niệm dân gian đan xen. Một vài thói quen nói năng dễ làm người khác khó chịu:
- Doạ dẫm bằng chuyện tháng cô hồn. Lời Vu Lan là lời báo hiếu, không nên kèm những câu “tháng này kiêng đủ thứ kẻo xui”.
- So sánh ai hiếu hơn ai. “Con nhà người ta Vu Lan đưa bố mẹ đi du lịch” là câu làm con cái tổn thương và làm cha mẹ khó xử.
- Biến lời báo hiếu thành màn trình diễn. Quay video tặng quà để đăng mạng mà quên hỏi cha mẹ có thích không.
- Ép người khác theo nghi lễ của mình. Bạn bè theo tôn giáo khác vẫn có thể nhận lời chúc về cha mẹ, không cần nhắc nghi thức nhà chùa.
- Hỏi “bông hồng đỏ hay trắng” ở chỗ đông người. Với người vừa mất mẹ, câu hỏi tưởng vô tư này có thể chạm vào vết thương.
Nói ngắn lại thì: lời Vu Lan nên hướng về cha mẹ của chính người nhận, nói bằng sự biết ơn, không đặt điều kiện, không so đo, không mang nỗi sợ vào. Nếu muốn tặng cha mẹ một vật kỷ niệm như tranh chữ chữ “Hiếu”, có thể xem thêm vật phẩm trên Vật Phẩm Phong Thủy, nhưng lời cảm ơn nói ra miệng mới là phần chính.
Câu hỏi thường gặp
Vu Lan năm nay là ngày nào?
Lễ Vu Lan vào rằm tháng Bảy âm lịch; mùa Vu Lan ở nhiều chùa kéo dài cả tháng Bảy. Ngày dương lịch đổi theo từng năm, thường rơi vào tháng Tám hoặc đầu tháng Chín. Bạn tra lịch âm dương của năm đó để hẹn về thăm cha mẹ.
Gia đình không theo đạo Phật có nên nói lời báo hiếu mùa Vu Lan không?
Có thể. Ý báo hiếu đã thành nếp văn hoá chung của nhiều gia đình Việt. Bạn nói lời cảm ơn cha mẹ theo cách của nhà mình, không cần gắn với nghi lễ hay tín ngưỡng nào.
Bông hồng cài áo có ý nghĩa gì?
Theo tục phổ biến từ thập niên 1960, người còn mẹ cài hoa hồng đỏ, người đã mất mẹ cài hoa hồng trắng, để tự nhắc mình về tình mẹ. Đây là tục tự nguyện, không ai bắt buộc phải cài.
Con trai ngại nói lời cảm ơn cha mẹ thì làm sao?
Có thể bắt đầu bằng một việc làm thay lời: về sửa giúp bố cái mái tôn, đưa mẹ đi khám, nấu một bữa. Trong lúc làm, một câu ngắn kiểu nhân mùa Vu Lan con cảm ơn bố mẹ thường dễ nói hơn khi ngồi đối diện.
Có nên gửi lời chúc Vu Lan cho đồng nghiệp, đối tác không?
Thường không cần. Vu Lan là dịp riêng trong gia đình. Nếu muốn, chỉ nên gửi câu nhẹ như chúc anh chị và gia đình một mùa Vu Lan bình an, và tránh gửi hàng loạt vì có thể rơi vào người đang có tang.
Viết thư báo hiếu cho cha mẹ đã khuất thì xử lý lá thư thế nào?
Mỗi nhà một cách: có người giữ trong sổ, có người đặt lên bàn thờ một thời gian, có người đọc trong ngày giỗ. Bạn chọn cách nào thấy yên lòng, không có quy định chung nào.