Nhờ ông đồ viết một đôi câu đối Tết khác hẳn xin một chữ: bạn cần mang theo câu chữ đã soát luật, ghi rõ vế trên vế dưới, chọn trước chữ Hán hay chữ quốc ngữ, và dành thời gian chờ vì một đôi câu đối mất nhiều công hơn một chữ. Đến tay không, đứng nghĩ câu ngay tại sạp trong lúc người sau đang chờ là cách dễ có một đôi câu đối vội.
Tục xin chữ đầu năm và hình ảnh ông đồ là chuyện riêng của mùa xuân, đã có nhiều sách viết. Bài này chỉ đi vào phần thực hành: chuẩn bị gì ở nhà, nói gì với người viết, chọn giấy mực ra sao, soát bản viết thế nào trước khi nhận, và mang về giữ cho khỏi lem.
Viết câu đối khác xin chữ ở chỗ nào
Xin chữ thường là một chữ hoặc một cụm ngắn: Phúc, Tâm, An, Nhẫn. Người cho chữ có thể chọn lối viết, bố cục tuỳ cảm hứng, và bạn nhận về một tờ giấy nhỏ. Câu đối là hai vế dài, mỗi vế từ bốn đến bảy chữ hoặc hơn, phải viết hai tờ giấy dài cân nhau, chữ đều nhau, khoảng cách đều nhau. Người viết cần nhiều thời gian hơn và cần biết chính xác câu bạn muốn.
Câu đối còn có luật. Nếu bạn đưa một câu sai luật, người viết có kinh nghiệm có thể góp ý, nhưng không phải ai cũng có thời gian sửa giúp vào những ngày sát Tết. Trách nhiệm chọn câu vì thế thuộc về bạn. Người viết lo phần nét chữ; bạn lo phần lời.
Một khác biệt nữa là cách treo. Chữ xin về thường đóng khung hoặc treo một tờ, còn câu đối phải treo thành đôi, đúng bên. Khi nhận câu đối, bạn cần biết tờ nào là vế trên. Những điều này nghe đơn giản nhưng là lý do nhiều đôi câu đối mang về nhà bị treo ngược.
Chuẩn bị câu chữ ở nhà
Phần chuẩn bị tốt nhất làm từ đầu tháng Chạp, khi cả nhà còn thong thả:
- Chọn câu: câu chữ Hán quen thuộc có phiên âm, hoặc câu quốc ngữ dân gian, hoặc câu tự soạn đã soát luật.
- Viết câu ra giấy bằng chữ in rõ ràng, có đủ dấu thanh, mỗi vế một dòng, ghi chữ "vế trên" và "vế dưới" bên cạnh.
- Với câu chữ Hán, ghi phiên âm và nếu có thể, in sẵn chữ Hán phồn thể đúng từng chữ. Đừng chỉ đọc miệng phiên âm, vì nhiều chữ Hán đồng âm.
- Ghi rõ có cần hoành phi không và nội dung hoành phi.
- Đo khung cửa hoặc chỗ định treo, ghi lại chiều cao, chiều rộng để người viết chọn khổ giấy cho vừa.
- Chụp lại tờ ghi chú trong điện thoại phòng khi đánh rơi.
Nếu câu do bạn tự soạn, hãy ghi thêm "mẫu tự soạn" ở góc tờ ghi chú. Người viết biết đây là câu mới, sẽ đọc kỹ hơn và có thể góp ý nếu thấy chỗ nào sai thanh. Đừng ngại nghe góp ý; người ngồi viết câu đối nhiều năm thường nghe thanh rất nhạy.
Chữ Hán hay chữ quốc ngữ, giấy và mực
Ở phố ông đồ bạn thường được hỏi ba thứ: viết chữ gì, trên giấy gì, bằng mực gì. Bảng dưới tóm các lựa chọn hay gặp.
| Lựa chọn | Ưu điểm | Cần lưu ý |
|---|---|---|
| Chữ Hán | Nét cổ, trang trọng, hợp cửa chính | Người trong nhà phải biết nghĩa; chỉ chọn câu quen |
| Chữ quốc ngữ thư pháp | Ai cũng đọc được, hợp câu tự soạn | Chọn người viết có lối chữ rõ, đừng chọn lối quá bay |
| Giấy hồng điều | Màu đỏ quen thuộc của Tết | Gặp nước dễ loang màu ra tường |
| Giấy dó nhuộm | Mặt giấy có thớ, giữ nét mực đẹp | Mỏng, dễ rách khi dán ngoài trời |
| Giấy in sẵn hoa văn | Có viền, trông trang trọng | Hoa văn rối có thể lấn mất chữ |
| Mực đen | Rõ nét, truyền thống | Cần thời gian khô lâu hơn trong ngày ẩm |
| Mực nhũ vàng | Sáng, bắt mắt dưới đèn | Xa nhìn dễ loá, chữ nhỏ khó đọc |
Không có lựa chọn nào hơn hẳn. Câu treo ngoài cổng nên ưu tiên giấy chịu được ẩm và chữ to, rõ; câu treo trong phòng khách có thể chọn giấy dó, mực đen để ngắm nét bút. Chuyện chọn câu đối gỗ, sơn son thếp vàng để treo lâu dài là một việc khác, thuộc về đồ thờ và đồ trang trí.
Ở phố ông đồ: chờ, trao đổi và ứng xử
Phố ông đồ những ngày cuối năm rất đông. Vài điều giúp bạn và người viết đều thoải mái:
- Đi sớm và tránh mấy ngày sát Tết nếu có thể. Ngày thường của tháng Chạp người viết có thời gian hơn, chữ cũng thong thả hơn.
- Đưa tờ ghi chú thay vì đọc miệng. Tiếng ồn ngoài phố dễ làm nghe nhầm dấu thanh.
- Hỏi trước cách tính công và thời gian chờ, để hai bên rõ ràng từ đầu, không phải băn khoăn khi nhận.
- Không giục khi người ta đang viết. Một nét hỏng là phải viết lại cả tờ.
- Xin phép trước khi chụp ảnh người viết, nhất là chụp cận. Nhiều người không thích bị quay phim khi đang làm việc.
- Giữ trẻ nhỏ cách xa những tờ giấy đang phơi khô trên dây hoặc trên mặt đất.
- Cảm ơn và chào khi nhận. Viết câu đối là việc của chữ nghĩa, cách nhận cũng nên nhã nhặn.
Nếu đi cùng cả nhà, nên cử một người lo việc đặt viết và soát chữ, những người khác đi xem phố. Năm, sáu người cùng đứng quanh một sạp góp ý chữ này chữ kia vừa làm người viết khó tập trung, vừa chắn lối người khác. Nhiều phố ông đồ nằm trong khu di tích; đi lại, gửi xe, xếp hàng theo hướng dẫn của ban quản lý nơi đó.
Soát bản viết ngay tại chỗ
Đúng chữ. So từng chữ với tờ ghi chú của bạn. Với chữ quốc ngữ, kiểm dấu thanh; với chữ Hán, nhờ người viết đọc lại từng chữ theo phiên âm.
Đúng thứ tự vế. Hỏi rõ tờ nào là vế trên, rồi tự đánh dấu nhỏ ở mặt sau bằng bút chì.
Đủ số chữ. Đếm chữ hai vế. Viết vội đôi khi sót một chữ ở giữa, về nhà mới phát hiện thì không sửa được.
Chữ đều hai vế. Hai tờ nên có cỡ chữ, khoảng cách tương đương. Lệch nhiều thì khi treo cạnh nhau rất dễ thấy.
Mực đã khô. Chạm nhẹ vào mép giấy trắng để thử, đừng chạm vào chữ. Mực chưa khô mà cuộn lại là lem sang mặt kia.
Hoành phi đúng chiều. Nếu có hoành phi, hỏi người viết đọc từ phía nào, nhất là với chữ Hán. Ghi một mũi tên nhỏ ở mặt sau.
Đọc to một lần. Đứng lùi lại, đọc to cả hai vế như khi treo. Nghe trôi chảy thì nhận; nghe vấp ở đâu thì nhìn lại chữ ở đó.
Câu đối quốc ngữ thư pháp: đọc được mới là đẹp
Chữ quốc ngữ viết bằng bút lông có vẻ đẹp riêng, nhưng cũng có cái khó riêng: chữ có dấu thanh, dấu mũ, dấu móc, nét ghép dễ khiến người đọc nhầm. Một số lối viết bay bướm nối liền các chữ, đẩy dấu thanh ra xa, đẹp khi ngắm như tranh nhưng khó đọc như câu. Câu đối treo trước cửa là để đọc, nên độ rõ quan trọng hơn độ bay.
Khi nhờ viết câu quốc ngữ theo chiều dọc, bạn có thể đề nghị mỗi tiếng một khối riêng, xếp từ trên xuống, giống cách viết chữ Hán. Như vậy hai vế có số khối bằng nhau, nhìn là biết đã đủ chữ. Nếu muốn viết mỗi vế thành hai, ba dòng ngang trên giấy vuông, hãy nhờ ngắt dòng đúng chỗ ngắt nhịp, ví dụ "Thịt mỡ, dưa hành" một dòng, "câu đối đỏ" một dòng.
Dấu thanh là chỗ dễ sai nhất. Chữ "đỏ" mất dấu hỏi thành "đo", chữ "mới" mất dấu sắc thành "mơi". Khi soát, hãy đọc từng chữ theo dấu, đừng đọc theo trí nhớ vì mắt quen sẽ tự điền dấu còn thiếu.
Mang về và giữ cho khỏi lem
Câu đối giấy nên cuộn lỏng, không gấp. Đặt một tờ giấy trắng mỏng lót giữa các lớp nếu mực còn hơi ẩm. Nếu đi xe máy, cho cuộn giấy vào ống nhựa hoặc túi dài, tránh để gió thổi quăn mép. Những ngày mưa phùn cuối tháng Chạp ở miền Bắc, chỉ vài giọt nước rơi trúng là chữ loang.
Về đến nhà, trải câu đối ra mặt phẳng, chặn bốn góc để giấy duỗi lại trước khi dán. Nếu chưa dán ngay, cất ở chỗ khô, tránh để gần bếp, gần nơi phơi quần áo ẩm. Những đôi câu viết trên giấy dó mỏng nên được lót bằng một tấm bìa cứng nếu định treo nhiều năm.
Một số nhà mang câu đối đi ép nhựa để dùng lâu. Cách này giữ được giấy nhưng làm mất vẻ của nét mực và hay bị loá khi chụp ảnh. Câu đối Tết vốn là thứ dùng một mùa rồi thay; giữ lại tờ giấy cũ trong ngăn tủ như một kỷ niệm thường đẹp hơn ép kín để treo mãi.
Không đến được phố ông đồ thì sao
Không phải tỉnh thành nào cũng có phố ông đồ, và không phải ai cũng có thời gian đi. Có nhiều cách khác: nhờ người trong họ biết viết thư pháp, hỏi câu lạc bộ thư pháp ở nhà văn hoá, trường học, chùa, đình trong vùng, nơi nhiều người viết đẹp vẫn cho chữ dịp Tết. Ở những nơi này, sự chuẩn bị câu chữ như phần trên càng cần, vì người viết thường là người không chuyên.
Bạn cũng có thể tự viết. Một cây bút lông, một lọ mực, vài tờ giấy đỏ là đủ để tập. Chữ của mình có thể không đẹp, nhưng câu đối do chính tay chủ nhà viết có cái quý riêng mà không đôi câu nào mua được. Trẻ lớn trong nhà cũng có thể tập viết cùng.
Nếu muốn có câu đối, tranh chữ làm sẵn để treo lâu hoặc làm quà, bạn có thể xem thêm vật phẩm trên Vật Phẩm Phong Thủy. Còn tục xin chữ đầu năm, chọn chữ gì cho năm mới, là một câu chuyện khác của mùa xuân, thường được kể riêng.
Câu hỏi thường gặp
Viết câu đối ở phố ông đồ có cần đặt trước không?
Thường không cần, nhưng những ngày sát Tết rất đông, phải chờ lâu. Nếu cần câu dài hoặc nhiều đôi, có thể hỏi người viết từ sớm để hẹn. Mang sẵn câu chữ đã soát giúp rút ngắn thời gian chờ đáng kể.
Có nên nhờ ông đồ chọn câu đối giúp không?
Có thể, nếu bạn không có câu sẵn. Người viết lâu năm thường thuộc nhiều câu quen. Tuy vậy, nên nói rõ hoàn cảnh nhà mình, như nhà có ông bà hay cửa hàng, và hỏi lại nghĩa trước khi viết để biết mình sẽ treo câu gì.
Câu đối chữ Hán có cần mang sẵn chữ Hán in ra không?
Nên mang nếu có. Nhiều chữ Hán đọc giống nhau nhưng viết khác và nghĩa khác. Chỉ đọc phiên âm có thể khiến người viết chọn nhầm chữ. Bản in chữ phồn thể đúng từng chữ là cách an toàn nhất.
Mực vừa viết bao lâu thì khô?
Tuỳ loại mực, độ ẩm không khí và độ dày nét chữ. Ngày hanh khô có thể chỉ vài phút, ngày nồm ẩm có thể lâu hơn nhiều. Cách chắc nhất là chờ đến khi mặt mực hết bóng ướt rồi mới cuộn.
Có được mặc cả giá khi nhờ viết câu đối không?
Nên hỏi rõ cách tính công trước khi viết, để hai bên thống nhất từ đầu. Viết chữ là việc của tay nghề và thời gian; trao đổi nhã nhặn, rõ ràng thì cả người viết lẫn người nhận đều thoải mái hơn mặc cả sau khi đã viết xong.
Mang câu đối viết tay về quê bằng xe khách thế nào cho khỏi hỏng?
Cuộn lỏng, lót giấy trắng giữa các lớp, cho vào ống nhựa hoặc ống bìa cứng, để ở chỗ không bị đè. Không nhét vào đáy túi hành lý. Về đến nơi trải phẳng, chặn góc một đêm rồi mới dán.