Với người đang điều trị bệnh dài ngày, lời động viên giúp được nhiều nhất không phải câu "cố lên" lặp lại, mà là sự có mặt đều đặn và những câu cho thấy bạn nhìn họ như một con người trọn vẹn: "Hôm nay anh thấy trong người thế nào? Không muốn kể bệnh thì kể em nghe chuyện khác cũng được." (mẫu tự soạn).
Ung thư phải hoá trị nhiều đợt, chạy thận định kỳ, phục hồi sau tai biến, các bệnh mạn tính phải nằm viện nhiều lần: những hành trình ấy kéo dài hàng tháng, hàng năm. Lời thăm hỏi ban đầu thì nhiều, rồi thưa dần. Bài này gợi ý cách động viên phù hợp với từng chặng, những câu vô tình tạo áp lực, cách hỏi han người chăm bệnh, và khi nào nên gợi ý tìm hỗ trợ tâm lý. Bài không bàn phương pháp điều trị; đó là việc của bác sĩ.
Vì sao "cố lên" chưa đủ
"Cố lên" là câu dễ nói nhất, và không sai. Nhưng với người đã điều trị nhiều tháng, câu ấy có thể nghe như một lời giao việc: họ phải cố, phải vui, phải lạc quan, nếu không là phụ lòng mọi người. Nhiều người bệnh kể rằng họ mệt vì phải tỏ ra mạnh mẽ trước người thăm, rồi khóc một mình khi mọi người về. Lời động viên tốt cho phép họ có ngày mệt, ngày buồn, ngày không muốn nói chuyện.
Cũng vậy với những câu như "phải suy nghĩ tích cực thì mới khỏi", "tinh thần là quan trọng nhất". Tinh thần tốt là điều đáng quý, nhưng gắn nó với kết quả điều trị có thể khiến người bệnh tự trách khi bệnh tiến triển xấu, như thể họ chưa đủ lạc quan. Khách thăm không nên đặt lên vai người bệnh thêm trách nhiệm ấy.
Thay vào đó, hãy nói những câu ghi nhận: "Anh đã đi qua bốn đợt rồi, em nể anh thật." "Hôm nào mệt quá chị cứ bảo em, em không gọi nữa, để chị ngủ." Câu ghi nhận nhìn vào những gì họ đã làm được; câu cho phép trả lại cho họ quyền được mệt.
Lời động viên qua từng chặng điều trị
Hành trình điều trị dài thường có những chặng với nỗi lo khác nhau. Bảng gợi ý trọng tâm lời nói ở mỗi chặng:
| Chặng | Người bệnh thường lo | Lời nói nên hướng tới | Câu mẫu tự soạn |
|---|---|---|---|
| Vừa nhận chẩn đoán | Sốc, sợ, chưa biết bắt đầu từ đâu | Có mặt, không hỏi chi tiết, không kể chuyện người khác | "Em biết rồi. Em ở đây, cần đi đâu em đưa đi." |
| Bắt đầu điều trị | Tác dụng phụ, lịch viện, tiền bạc | Đỡ việc cụ thể | "Thứ Năm này em rảnh, em chở chị đi viện nhé." |
| Giữa chặng, điều trị kéo dài | Mệt mỏi, buồn chán, thấy mình thành gánh nặng | Ghi nhận, nói chuyện ngoài bệnh | "Anh kể em nghe dạo này đọc sách gì đi." |
| Có tin không như mong đợi | Thất vọng, sợ hãi | Ít lời, ngồi bên, không gượng lạc quan | "Em không biết nói gì, em chỉ muốn ngồi với chị." |
| Kết thúc một đợt, chờ tái khám | Lo tái phát, chưa dám vui | Mừng vừa phải, tôn trọng nỗi lo | "Mừng anh xong đợt này. Chờ kết quả thì cứ lo, em lo cùng." |
Bảng chỉ là gợi ý. Có người muốn nói về bệnh rất nhiều, có người hoàn toàn không. Cách chắc nhất là hỏi thẳng một lần: "Anh muốn em hỏi về chuyện điều trị hay muốn nói chuyện khác cho nhẹ đầu?" rồi theo đó mà giữ.
Hỏi han đều đặn mà không làm phiền
Đều đặn quan trọng hơn dồn dập. Một tin nhắn mỗi tuần trong sáu tháng giúp nhiều hơn mười tin trong tuần đầu rồi im lặng. Đặt nhắc trong lịch nếu cần; người bệnh dài ngày rất dễ nhận ra ai vẫn còn nhớ đến mình.
Câu hỏi cụ thể, dễ trả lời. Thay vì "anh khoẻ không", vốn khó trả lời thật với người đang bệnh, hãy hỏi "hôm nay ăn được không", "đêm qua ngủ được mấy tiếng", hoặc không hỏi gì mà chỉ kể một chuyện vui.
Báo trước khi đến. Lịch điều trị làm sức khoẻ lên xuống theo ngày. Hỏi trước hôm nào họ khoẻ, và chấp nhận việc bị hoãn vào phút chót.
Tôn trọng khi họ không trả lời. Nhắn rõ "anh không cần trả lời đâu" để họ không áy náy. Im lặng của người bệnh không phải là từ chối tình cảm của bạn.
Giữ họ trong đời sống chung. Rủ họ vào nhóm chat, kể chuyện cơ quan, gửi ảnh buổi họp lớp. Người điều trị dài ngày sợ bị bỏ ra ngoài cuộc sống của bạn bè hơn là sợ bị làm phiền.
Những câu vô tình gây áp lực
Các câu dưới đây thường được nói với ý tốt nhưng khiến người bệnh mệt thêm:
- "Nhìn anh vẫn khoẻ mà, có sao đâu" — phủ nhận những gì họ đang chịu đựng bên trong.
- "Cô quen một người bị y như thế, giờ khỏi hẳn nhờ bài thuốc nam" — khuyên chữa bệnh ngoài chỉ định có thể khiến người bệnh bối rối giữa hai lựa chọn.
- "Sao không đi viện sớm hơn?" — trách móc chuyện đã qua.
- "Phải ăn uống thế này, kiêng thế kia" — chế độ ăn là việc của bác sĩ và người bệnh.
- "Chắc là nghiệp", "chắc phạm phải cái gì" — gắn bệnh với nhân quả, tâm linh khiến người bệnh tự trách hoặc sợ hãi.
- "Em mà bị như chị chắc em không chịu nổi" — biến nỗi khổ của người bệnh thành câu chuyện về bản thân mình.
Nếu bạn biết một thông tin hữu ích, như một nhóm hỗ trợ người bệnh cùng loại, một chương trình bảo hiểm hay quỹ hỗ trợ chi phí, hãy nói nhẹ nhàng và để họ tự quyết, kèm lời khuyên hỏi lại bác sĩ điều trị. Đó là thông tin, không phải lời khuyên chữa bệnh.
Khi bạn ở xa: động viên qua điện thoại suốt nhiều tháng
Nhiều người không thể đến thăm thường xuyên vì ở khác tỉnh, khác nước. Điện thoại và tin nhắn khi ấy là sợi dây chính. Một vài thói quen giúp sợi dây ấy bền: hẹn một giờ gọi cố định mỗi tuần nhưng luôn hỏi trước "giờ này anh có mệt không"; gửi ảnh, gửi đoạn ghi âm kể chuyện thường ngày để người bệnh nghe khi rảnh; nhớ lịch điều trị và nhắn đúng hôm trước mỗi đợt, như mẫu tự soạn "Mai chị vào đợt năm rồi, em nghĩ đến chị cả ngày mai".
Cuộc gọi video với người bệnh nặng nên ngắn và để họ chọn có bật hình hay không, vì nhiều người ngại người khác thấy mình lúc mệt. Nếu người bệnh không nghe máy, nhắn lại một câu nhẹ, đừng gọi dồn. Nếu người bệnh là cha mẹ của bạn và bạn ở xa, những cuộc gọi đều đặn với cả người chăm bệnh ở nhà cũng là cách đỡ họ một phần.
Khi có dịp về, hãy dành thời gian cho những việc người bệnh thích chứ không chỉ ngồi hỏi về bệnh: nấu món họ thèm nếu bác sĩ cho phép, xem lại ảnh cũ, chở họ đi một vòng nếu sức khoẻ cho phép. Những buổi như vậy thường là điều người bệnh kể lại với mọi người suốt nhiều tuần sau.
Đừng quên người chăm bệnh
Phía sau mỗi người điều trị dài ngày là một người chăm: vợ, chồng, con, bố mẹ. Họ ngủ ghế bệnh viện, xin nghỉ việc, lo tiền, và thường không ai hỏi họ có ổn không. Một lời động viên dành riêng cho người chăm bệnh có thể là lời họ cần nhất. Mẫu tự soạn: "Chị lo cho anh mấy tháng nay, em biết chị cũng mệt lắm. Tối thứ Bảy em vào trực thay, chị về ngủ một đêm cho trọn giấc."
Người chăm bệnh thường cảm thấy không được phép buồn hay than, vì người đang bệnh mới là người khổ nhất. Bạn có thể cho họ chỗ để nói: rủ đi uống nước gần bệnh viện, hỏi chuyện của chính họ. Nếu thấy người chăm bệnh kiệt sức kéo dài, mất ngủ, sụt cân, đó là lúc gia đình nên chia lại việc chăm và họ nên đi khám sức khoẻ cho chính mình.
Với con cái của người bệnh, nhất là con nhỏ, người lớn xung quanh cũng nên để ý. Đứa trẻ có thể không hỏi gì nhưng hiểu nhiều hơn người lớn nghĩ. Một người cô, người chú đưa cháu đi chơi, hỏi cháu đang nghĩ gì, đã là đỡ một phần lo cho cả nhà.
Khi cần sự hỗ trợ của chuyên gia
Điều trị dài ngày có thể kéo theo lo âu, trầm buồn kéo dài ở cả người bệnh lẫn người chăm. Nhiều bệnh viện lớn có phòng tư vấn tâm lý hoặc các nhóm hỗ trợ người bệnh. Khi thấy người thân buồn bã kéo dài, mất hứng thú với mọi thứ, nói những câu tuyệt vọng, bạn có thể gợi ý nhẹ nhàng: "Ở viện có cô tư vấn, nhiều người đến nói chuyện thấy nhẹ lòng hơn. Anh muốn thử một lần không, em đi cùng."
Gợi ý ấy nên nói như một lựa chọn bình thường, không như lời chẩn đoán. Nếu người bệnh có ý nghĩ tự hại, đừng giữ kín; hãy báo ngay cho bác sĩ điều trị và người thân trong gia đình. Ở giai đoạn cuối của bệnh, chăm sóc giảm nhẹ là một chuyên ngành y khoa riêng, giúp người bệnh bớt đau và gia đình có hướng chăm sóc; hỏi bác sĩ điều trị về lựa chọn này là việc nên làm.
Với chính bạn, người đi động viên, cũng nên biết giới hạn của mình. Ở bên một người bệnh nặng qua nhiều tháng là việc nặng về tinh thần. Bạn không phải là bác sĩ, không phải là người chữa lành nỗi sợ của họ; bạn chỉ là một người bạn, một người thân đang có mặt. Khi thấy mình kiệt sức, hãy chia việc thăm hỏi với người khác trong gia đình, nhóm bạn, và tìm người để tâm sự. Một người động viên còn đủ sức thì mới ở bên được lâu.
Câu hỏi thường gặp
Có nên hỏi người bệnh về tiên lượng, thời gian còn lại không?
Không nên. Những thông tin ấy là chuyện giữa người bệnh, gia đình và bác sĩ. Nếu người bệnh muốn chia sẻ, họ sẽ tự nói, và bạn chỉ cần lắng nghe, không bình luận, không đưa con số từ chuyện của người khác.
Người bệnh rụng tóc, thay đổi ngoại hình thì nên nói gì?
Không cần bình luận về ngoại hình, kể cả bình luận khen kiểu "đội khăn đẹp đấy" nếu không thân. Nếu người bệnh tự nhắc, bạn có thể đáp nhẹ nhàng và chuyển sang chuyện khác. Điều họ cần là được đối xử như trước, không bị nhìn chằm chằm.
Muốn giúp tiền chữa bệnh thì nói thế nào cho tế nhị?
Nói ngắn và để người nhận khỏi phải cảm ơn dài: "Em gửi chị chút đỡ tiền đi lại viện, chị đừng nghĩ ngợi." Có thể đưa qua người nhà. Không nhắc lại khoản giúp đỡ trong những lần thăm sau, và không kể với người khác.
Mình không giỏi nói chuyện thì động viên bằng cách nào?
Có nhiều cách không cần lời: nấu một bữa, đưa đón đi viện, gửi một cuốn sách, một bản nhạc người bệnh thích, ngồi xem phim cùng. Sự có mặt và việc làm cụ thể nói nhiều hơn mọi câu chữ, và người bệnh thường nhớ những điều ấy lâu nhất.
Có nên rủ người bệnh tham gia các nhóm hỗ trợ không?
Nhiều người bệnh thấy nhẹ lòng khi gặp người cùng hoàn cảnh, nhưng không phải ai cũng muốn. Hãy giới thiệu như một thông tin, để họ tự chọn, và nhắc rằng thông tin điều trị từ các nhóm cần hỏi lại bác sĩ điều trị trước khi làm theo.