Vế trên của câu đối là vế có chữ cuối mang thanh trắc (sắc, hỏi, ngã, nặng); vế dưới có chữ cuối mang thanh bằng (không dấu hoặc huyền). Với câu đối chữ Hán viết dọc, vế trên treo bên phải người đứng nhìn vào, vế dưới treo bên trái, vì chữ Hán đọc từ phải sang trái. Câu đối chữ quốc ngữ có nơi làm theo lệ cũ, có nơi đổi bên cho thuận chiều đọc trái sang phải; điều cần giữ là hai vế cùng chiều đọc với hoành phi ở giữa.
Treo ngược vế là lỗi rất hay gặp, nhất là với câu đối mua sẵn. Người xem quen chữ đọc ngược sẽ thấy câu không thành nghĩa, và với gian thờ, nơi người ta coi trọng phép tắc, đó là chuyện đáng tiếc. Bài này đi qua cách nhận vế, lệ treo của câu đối chữ Hán và chữ quốc ngữ, vị trí của hoành phi, lạc khoản, và cách xử lý những trường hợp khó.
Ba cách nhận biết vế trên, vế dưới
Cách thứ nhất, nhìn chữ cuối. Đây là cách chắc chắn nhất và áp cho hầu hết câu đối. Chữ cuối thanh trắc là vế trên, thanh bằng là vế dưới. Với câu “Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ / Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh”, chữ “đỏ” trắc, chữ “xanh” bằng. Với câu đối chữ Hán, đọc âm Hán Việt của chữ cuối rồi xét dấu như thường.
Cách thứ hai, nhìn ý. Vế trên thường mở ra một ý, vế dưới tiếp hoặc khép lại. Trong câu đối thờ, vế trên hay nói về tổ tiên, cội nguồn; vế dưới nói về con cháu, nối dõi. Trong câu chúc thọ “Phúc như Đông Hải / Thọ tỷ Nam Sơn”, phúc đi trước, thọ đi sau, cũng là thứ tự quen thuộc khi người Việt nói “phúc lộc thọ”. Cách này chỉ để đối chiếu, vì không phải câu nào ý cũng xếp theo trật tự rõ ràng.
Cách thứ ba, nhìn lạc khoản. Câu đối làm quà, câu đối viết tay thường có dòng chữ nhỏ ở mép gọi là lạc khoản. Theo lệ hay gặp, vế trên mang dòng ghi dịp hoặc người được tặng, vế dưới mang dòng ghi người tặng và thời gian, kèm con dấu. Thấy dòng ghi tên người tặng và con dấu ở vế nào, nhiều khả năng vế đó là vế dưới.
Khi ba cách cho kết quả khác nhau, hãy tin chữ cuối trước. Nếu cả hai vế cùng kết bằng hoặc cùng kết trắc, rất có thể câu đã bị chép sai ở đâu đó; đối chiếu với một bản in đáng tin hoặc hỏi người biết chữ trước khi treo.
Câu đối chữ Hán: vế trên bên phải người xem
Chữ Hán theo lối truyền thống viết dọc từ trên xuống, các dòng xếp từ phải sang trái. Một đôi câu đối treo hai bên cửa hay hai bên ban thờ được đọc như hai dòng của một trang sách: dòng phải trước, dòng trái sau. Vì vậy vế trên đặt bên phải của người đứng trước mặt nhìn vào, vế dưới đặt bên trái.
Nếu đổi góc nhìn sang phía bàn thờ hay phía chủ nhà nhìn ra, thì vế trên lại nằm bên tay trái của bàn thờ. Đây là chỗ nhiều người lẫn lộn khi nghe người này nói “bên trái”, người kia nói “bên phải”: cả hai có thể cùng đúng, chỉ là đứng ở hai phía. Khi trao đổi với thợ hay người nhà, hãy nói rõ “bên phải khi đứng nhìn vào bàn thờ” để khỏi hiểu nhầm.
Hoành phi chữ Hán treo ngang ở giữa, phía trên hai vế, theo lệ cũ cũng đọc từ phải sang trái. Thế là cả bộ ba cùng một chiều đọc: mắt người xem đi từ bức ngang, sang vế bên phải, rồi vế bên trái. Hoành phi bốn chữ “Phúc Lộc Thọ Khang” chẳng hạn sẽ được viết sao cho chữ “Phúc” nằm ở đầu bên phải.
Lệ này áp chung cho câu đối chữ Hán ở nhà thờ họ, đình, chùa, đền và gian thờ gia tiên. Ở di tích, đừng tự ý đổi bên khi thấy “có vẻ ngược”; câu đối ở đó thường đã được người hiểu chữ sắp đặt, và nếu có sai thì nên báo người trông coi để họ hỏi chuyên môn.
Câu đối chữ quốc ngữ: hai cách làm và cách chọn
Chữ quốc ngữ đọc từ trái sang phải, nên câu đối quốc ngữ đặt ra một câu hỏi mà người xưa không gặp. Hiện có hai cách làm cùng tồn tại.
Cách thứ nhất là giữ lệ cũ: vế trên vẫn bên phải người xem. Những gia đình, những nơi muốn giữ nếp truyền thống, nhất là ở gian thờ, thường làm theo cách này. Lý do là câu đối được coi như một đồ thờ có phép tắc riêng, không chỉ là chữ để đọc.
Cách thứ hai là đổi theo chiều đọc: vế trên bên trái người xem, vế dưới bên phải, để người đứng trước câu đối đọc thuận từ trái sang phải như đọc sách. Cách này hay gặp ở câu đối quốc ngữ treo phòng khách, cổng cưới, cửa hàng, phông mừng thọ, và đi cùng hoành phi quốc ngữ viết từ trái sang phải.
Chọn cách nào không phải là chuyện đúng sai tuyệt đối, mà là chuyện nhất quán. Quy tắc dễ nhớ là: hoành phi đọc từ đâu, vế trên ở phía đó. Hoành phi quốc ngữ đọc từ trái sang thì vế trên bên trái; hoành phi chữ Hán đọc từ phải sang thì vế trên bên phải. Một bộ mà hoành phi đọc một chiều, câu đối đọc chiều kia mới là thứ khiến người xem lúng túng.
Với câu đối dán cửa ngày Tết, nếu không chắc nhà mình theo cách nào, hỏi người lớn trong nhà là cách nhanh và đúng nhất, vì nhiều gia đình đã có nếp riêng nhiều đời.
Treo vế trên ở đâu: bảng tra nhanh
Bảng sau tổng hợp những tình huống hay gặp. “Phải” và “trái” ở đây đều tính theo người đứng đối diện, nhìn vào câu đối.
| Tình huống | Vế trên | Vế dưới | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Câu đối chữ Hán ở gian thờ, nhà thờ họ | Bên phải | Bên trái | Theo lệ đọc từ phải sang trái |
| Câu đối chữ Hán dán cửa ngày Tết | Bên phải | Bên trái | Đứng ngoài nhìn vào cửa mà tính |
| Câu đối quốc ngữ ở gian thờ | Thường bên phải | Thường bên trái | Nhiều nhà giữ lệ cũ; theo nếp gia đình |
| Câu đối quốc ngữ ở phòng khách, cổng cưới, phông mừng | Theo chiều hoành phi | Bên còn lại | Hoành phi quốc ngữ đọc từ trái thì vế trên bên trái |
| Câu đối không có hoành phi, đứng riêng | Theo lệ cũ hoặc chiều đọc | Bên còn lại | Giữ cùng một cách cho mọi câu đối trong nhà |
| Câu đối trên thiệp, viết ngang hai dòng | Dòng trên | Dòng dưới | Không có chuyện trái phải |
Với thiệp mừng hay tin nhắn, câu đối viết thành hai dòng ngang thì vế trên đặt dòng trên, vế dưới đặt dòng dưới, đơn giản như vậy.
Treo cho gọn mắt: độ cao, khoảng cách, đi cùng đồ khác
Ngoài chuyện bên nào, vài chi tiết khi treo giúp bộ câu đối trông ngay ngắn và dễ đọc:
- Hai vế treo ngang nhau: đầu trên hai vế cùng một độ cao, chân cùng một độ cao. Lệch vài phân cũng thấy rõ khi đứng xa.
- Hoành phi đặt chính giữa, cao hơn đầu hai vế một chút, hai vế cách đều hai bên hoành phi.
- Ở gian thờ, câu đối thường treo ở hai cột hoặc hai bên tường sát ban thờ, không che mất ảnh thờ và không quá gần ngọn đèn, bát hương để tránh khói và lửa làm hỏng giấy, sơn.
- Câu đối giấy dán cửa ngày Tết nên dán phẳng, mép trên thẳng hàng với khung cửa; giấy đỏ phai màu nhanh dưới nắng nên chọn chỗ ít nắng trực tiếp nếu muốn giữ lâu.
- Không treo hai đôi câu đối khác nội dung sát cạnh nhau ở cùng một vị trí: người xem không biết vế nào đi với vế nào.
- Khi chọn câu đối làm quà hay đồ bày trong nhà, nội dung nên được xem trước, chất liệu và kích thước sau. Phần đồ vật có thể tham khảo thêm trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Những chi tiết này không phải luật văn chương mà là chuyện thẩm mỹ và giữ gìn. Bộ câu đối treo ngay ngắn thì người xem mới chịu dừng lại đọc.
Những trường hợp khó khi treo
Câu đối trên hai cột tròn trước hiên. Câu đối gỗ cong ôm cột, gọi nôm là câu đối cột, vẫn theo lệ vế trên bên phải người đứng ngoài nhìn vào. Khó là ở chỗ người ta thường đứng chếch một bên khi ngắm, nên dễ quên mất mình đang tính từ phía nào. Lấy trục chính giữa cửa làm mốc: đứng giữa, nhìn thẳng vào nhà mà tính.
Một gian có nhiều đôi câu đối. Nhà thờ họ, đình làng có khi treo hai ba đôi trên các hàng cột từ ngoài vào trong. Mỗi đôi là một đơn vị riêng, hai vế của cùng một đôi phải ở cùng một hàng cột, đối xứng qua trục giữa. Đừng để một vế của đôi này đứng cạnh vế của đôi kia, người đọc sẽ ghép nhầm.
Câu đối viết ngang trên một tấm. Có những tấm tranh chữ viết cả hai vế cạnh nhau trên cùng một khổ ngang. Khi đó thứ tự đã do người viết định sẵn, bạn chỉ việc treo đúng chiều, không lật ngược. Nếu là chữ Hán, vế trên thường ở nửa bên phải tấm.
Câu đối và ảnh thờ, tranh thờ. Ở bàn thờ gia tiên, câu đối không nên che ảnh thờ hay bài vị. Nếu tường hẹp, có thể dùng câu đối khổ hẹp hơn thay vì chồng lấn. Chuyện chọn kích thước đồ thờ cho cân gian là phần riêng, ở đây chỉ nhắc để thứ tự chữ không bị hy sinh vì thiếu chỗ.
Lỗi treo hay gặp và cách sửa
Đổi bên vì “trông cân hơn”. Có người thấy vế dài nét hơn nên chuyển sang bên khác cho đẹp mắt. Câu đối là chữ để đọc, thứ tự đọc phải đi trước thẩm mỹ.
Treo câu đối quốc ngữ với hoành phi chữ Hán. Hai chiều đọc khác nhau làm người xem bối rối. Nếu bắt buộc dùng chung, theo chiều của hoành phi và giữ vế trên cùng phía với chữ đầu hoành phi.
Dán câu đối Tết theo hướng đứng trong nhà nhìn ra. Câu đối dán cửa là để người ngoài đọc, nên tính bên theo người đứng ngoài nhìn vào.
Treo câu đối không cùng bộ. Mua lẻ từng vế ở hai nơi, hoặc lấy vế của hai đôi khác nhau ghép lại, là ghép hai câu không đối. Kiểm số chữ và thanh chữ cuối trước khi treo.
Treo ngược đầu đuôi. Câu đối chữ Hán người không đọc được chữ dễ treo lộn đầu. Câu đối giấy, vải thường có trục treo ở mép trên; câu đối gỗ thường có móc hoặc chạm trang trí phần đầu. Nếu vẫn không chắc, chụp ảnh gửi người biết chữ xem trước khi đóng đinh.
Câu hỏi thường gặp
Treo ngược vế câu đối có sao không?
Về văn chương, treo ngược làm câu đối đọc sai thứ tự, ý không trọn, người hiểu chữ nhìn vào sẽ thấy lấn cấn. Ngoài chuyện đó, câu đối là chữ nghĩa và tấm lòng của người treo, không phải vật mang điềm. Phát hiện treo ngược thì chỉ cần đổi lại cho đúng, không cần lo lắng gì thêm.
Câu đối mua sẵn không ghi vế nào là vế trên thì làm sao?
Đọc chữ cuối của mỗi vế. Vế kết thanh trắc (sắc, hỏi, ngã, nặng) là vế trên, kết thanh bằng (không dấu, huyền) là vế dưới. Với câu đối chữ Hán, nhờ người biết chữ đọc âm Hán Việt của chữ cuối, hoặc xem bản phiên âm đi kèm nếu có.
Đứng ở đâu để tính bên phải, bên trái?
Cách nói thông dụng nhất là tính theo người đứng đối diện, nhìn vào câu đối. Theo cách này, câu đối chữ Hán có vế trên ở bên phải. Nếu ai đó nói “vế trên bên trái”, có thể họ đang tính theo hướng bàn thờ nhìn ra. Khi trao đổi, nói rõ đứng ở đâu để tránh nhầm.
Câu đối có lạc khoản thì lạc khoản nằm ở vế nào?
Theo lệ thường gặp, vế trên ghi dịp hoặc người được tặng, vế dưới ghi người tặng và thời gian, có khi kèm con dấu. Không phải câu đối nào cũng có đủ hai dòng này, và cách ghi khác nhau theo người viết, nhưng nếu có thì đó là manh mối tốt để nhận vế.
Trong nhà có cả câu đối chữ Hán và câu đối quốc ngữ thì treo thế nào?
Mỗi bộ theo chiều đọc của chữ trong bộ đó: bộ chữ Hán vế trên bên phải người xem, bộ quốc ngữ theo chiều hoành phi của nó. Nếu muốn cả nhà một nếp, nhiều gia đình chọn treo mọi câu đối theo lệ cũ, vế trên bên phải, kể cả câu quốc ngữ.
Câu đối có cần treo đúng ngày giờ nào không?
Về chữ nghĩa thì không có quy định. Câu đối Tết thường được treo trong những ngày dọn nhà cuối năm, câu đối mừng treo trước buổi lễ, câu đối thờ treo khi sửa sang gian thờ. Nhà nào có nếp xem ngày thì theo nếp nhà; bài này chỉ bàn phần chữ và cách treo.