Trong câu đối, thanh bằng gồm thanh ngang (chữ không dấu) và thanh huyền; thanh trắc gồm thanh sắc, hỏi, ngã và nặng. Hai vế phải đối thanh ở những vị trí then chốt: chữ cuối vế trên mang thanh trắc, chữ cuối vế dưới mang thanh bằng, và với câu đối bảy chữ thì chữ thứ hai, thứ tư, thứ sáu của hai vế cũng nên ngược thanh nhau.
Nghe thì dễ, nhưng soát thanh là nơi người mới vấp nhiều nhất: nhầm thanh ngã là bằng, quên đếm chữ có từ ghép, hay cố gieo vần làm hai vế cùng kết bằng. Bài này đi từ cách nhận thanh nhanh, đến các vị trí bắt buộc, cách soát bằng bút chì trên giấy, và những lỗi thường gặp kèm cách sửa.
Sáu thanh tiếng Việt chia hai nhóm
Câu đối, thơ luật và phú đều dựa vào cách chia sáu thanh tiếng Việt thành hai nhóm. Bảng dưới nên học thuộc trước khi làm bất cứ đôi câu đối nào.
| Thanh | Dấu | Nhóm | Ví dụ chữ |
|---|---|---|---|
| Ngang | không dấu | Bằng | xuân, nhà, câu, hoa, xanh |
| Huyền | dấu huyền | Bằng | hành, về, tràng, hiền, hồng |
| Sắc | dấu sắc | Trắc | phúc, tết, đối, cúc, ấm |
| Hỏi | dấu hỏi | Trắc | đỏ, hải, thảo, nở, cửa |
| Ngã | dấu ngã | Trắc | mỡ, chữ, cũ, giữ, mãi |
| Nặng | dấu nặng | Trắc | thịt, thọ, lộc, hạ, vạn |
Một mẹo nhỏ: chữ tận cùng bằng p, t, c, ch như “học”, “tết”, “phúc”, “lạch” chỉ có thể mang dấu sắc hoặc dấu nặng, nên luôn là thanh trắc. Thấy chữ kết bằng một trong bốn phụ âm đó là biết ngay nhóm, không cần nghĩ.
Cách chia này có gốc từ thơ chữ Hán, nơi người xưa phân thanh bình và thanh trắc. Khi đọc chữ Hán theo âm Hán Việt, người Việt vẫn chia theo dấu của âm đọc, nên câu đối chữ Hán hay chữ quốc ngữ đều soát theo cùng một bảng.
Vì sao câu đối cần đối thanh
Câu đối sinh ra để đọc to và để treo cho người qua lại liếc nhìn. Khi đọc thành tiếng, sự xen kẽ bằng – trắc tạo ra nhạc. Thanh bằng nghe phẳng và ngân, thanh trắc nghe gãy và dừng. Vế trên kết trắc như một câu còn để ngỏ, vế dưới kết bằng như lời đáp khép lại. Đổi ngược thứ tự, tai người quen nghe câu đối sẽ thấy chưa xong.
Đối thanh ở giữa câu cũng có tác dụng tương tự ở quy mô nhỏ. Mỗi cặp chữ ở vị trí then chốt vang lên như một nhịp hỏi – đáp. Câu dân gian “Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ / Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh” dễ thuộc một phần nhờ thế: mỡ – nêu, hành – pháo, đối – chưng, đỏ – xanh, bốn cặp đều ngược thanh, đọc lên như hai người đối đáp.
Ngoài nhạc, đối thanh còn là một phép thử tay nghề. Tìm được chữ đúng nghĩa đã khó, tìm chữ vừa đúng nghĩa vừa đúng thanh còn khó hơn. Người xưa đánh giá câu đối khéo hay vụng một phần qua chuyện này: chữ đúng thanh mà gượng nghĩa là vụng; chữ vừa đúng thanh vừa tự nhiên như nói thường mới là khéo.
Vì thế khi bạn tự soạn, đừng coi đối thanh là luật khô. Hãy coi nó là cái khung buộc bạn phải tìm chữ tốt hơn chữ đầu tiên nảy ra trong đầu.
Những vị trí bắt buộc đối và vị trí được nới
Vị trí quan trọng nhất là chữ cuối mỗi vế. Đây là chỗ gần như không ai được phép làm sai: vế trên kết trắc, vế dưới kết bằng. Nhiều người quen thơ lục bát, câu cuối kết bằng, nên viết vế trên cũng kết bằng cho êm; kết quả là hai vế cùng thanh bằng, đọc lên như hai câu thơ chứ không còn là câu đối.
Với câu đối dạng thơ năm hoặc bảy chữ, người xưa dùng câu “nhất tam ngũ bất luận, nhị tứ lục phân minh”: chữ thứ nhất, thứ ba, thứ năm không bắt buộc đối thanh; chữ thứ hai, thứ tư, thứ sáu phải rõ ràng. Ở câu đối bốn chữ, vị trí cần giữ là chữ thứ hai và thứ tư. Câu chúc thọ “Phúc như Đông Hải / Thọ tỷ Nam Sơn” đúng như vậy: “như” (bằng) đối “tỷ” (trắc), “Hải” (trắc) đối “Sơn” (bằng), còn chữ thứ nhất “Phúc” và “Thọ” cùng trắc, chữ thứ ba “Đông” và “Nam” cùng bằng, không sao.
Với câu đối dài chia nhiều đoạn, ngoài chữ cuối vế, người làm thường soát chữ cuối của từng đoạn: chữ kết đoạn một vế trên phải ngược thanh với chữ kết đoạn một vế dưới, và cứ thế với các đoạn sau. Những chữ nằm giữa đoạn được nới nhiều hơn.
Nếu muốn đôi câu đối bảy chữ nghe như thơ luật, bạn còn có thể giữ thêm một tầng: trong mỗi vế, chữ thứ hai, thứ tư, thứ sáu luân phiên nhau. Câu “Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ” có mỡ (trắc) – hành (bằng) – đối (trắc), vế dưới có nêu (bằng) – pháo (trắc) – chưng (bằng). Đây là mức chặt nhất, không bắt buộc, nhưng đọc lên rất êm.
Soát thanh một đôi câu đối bằng bút chì
Cách soát này không cần phần mềm, chỉ cần giấy và bút chì. Áp cho câu bạn vừa soạn hay câu bạn định chép lên thiệp:
- Viết hai vế thành hai hàng thẳng nhau, mỗi chữ cách đều, vế trên ở hàng trên.
- Đánh số vị trí chữ từ 1 đến hết. Với câu nhiều đoạn, vạch một gạch đứng ở mỗi chỗ ngắt nhịp, ở cả hai vế, và kiểm hai vế ngắt cùng chỗ.
- Dưới mỗi chữ ghi B nếu là thanh ngang hoặc huyền, T nếu là sắc, hỏi, ngã, nặng. Đừng đoán theo tai; nhìn dấu mà ghi.
- Khoanh tròn chữ cuối hai vế: trên phải là T, dưới phải là B. Sai ở đây thì sửa trước mọi thứ khác.
- Khoanh tiếp các vị trí chẵn và chữ cuối mỗi đoạn. Ở mỗi cột khoanh tròn, hai chữ phải khác nhóm.
- Cột nào cùng nhóm thì tìm chữ thay thế cùng nghĩa, cùng từ loại nhưng khác thanh. Từ điển đồng nghĩa và vốn từ Hán Việt giúp rất nhiều ở bước này.
- Đọc to cả đôi sau khi sửa. Nếu chữ thay vào làm câu gượng, quay lại bước trước tìm chữ khác, đừng hy sinh nghĩa cho thanh.
Sau vài lần soát bằng tay, mắt bạn sẽ tự nhận thanh mà không cần ghi chữ B, T. Lúc đó soát một đôi câu đối bảy chữ chỉ mất chưa tới một phút.
Những lỗi về thanh người mới hay mắc
Nhầm thanh ngã là thanh bằng. Thanh ngã có độ ngân nên nghe “mềm”, nhưng nó thuộc nhóm trắc. Chữ “chữ”, “mỡ”, “giữ” ở cuối vế dưới là lỗi kết trắc.
Nghĩ chữ không dấu là trắc vì “không có gì”. Ngược lại, chữ không dấu là thanh ngang, thuộc nhóm bằng. Đây là nhóm chữ hay đứng cuối vế dưới nhất.
Gieo vần giữa hai vế. Thói quen làm thơ khiến người viết cho chữ cuối hai vế vần nhau, như “xuân” với “sân”. Hai chữ đó cùng thanh bằng, vi phạm luật chữ cuối.
Soát thanh theo phát âm vùng miền. Ở một số vùng, thanh hỏi và thanh ngã nghe gần như nhau, có nơi thanh nặng nghe khác. Câu đối soát theo dấu chính tả chuẩn, không theo giọng địa phương; may là cả hỏi và ngã đều là trắc nên lẫn nhau cũng không đổi nhóm.
Quên rằng một chữ Hán có thể có hai âm đọc khác thanh. Chữ 長 đọc “trường” (dài, thanh bằng) hay “trưởng” (lớn, đứng đầu, thanh trắc); chữ 重 đọc “trùng” (lặp, bằng) hay “trọng” (nặng, trắc). Câu đối chữ Hán phải soát theo âm đọc đúng với nghĩa trong câu.
Đúng thanh nhưng sai từ loại. Thay chữ để chữa thanh đôi khi kéo theo đổi từ loại: vị trí đang là danh từ lại chen vào một động từ. Sửa thanh xong phải soát lại luật đối từ loại.
Tập soát thanh trên một đôi câu đối bảy chữ
Đôi câu đối chữ Hán “Thập tải luân giao cầu cổ kiếm / Nhất sinh đê thủ bái mai hoa”, tương truyền của Cao Bá Quát, thường được dẫn như mẫu của một đôi câu đối bảy chữ chặt chẽ. Đại ý: mười năm kết giao đi tìm thanh gươm cổ (người tri kỷ hiếm hoi); cả đời chỉ cúi đầu bái hoa mai (cái thanh cao). Bảng dưới soát thanh theo âm Hán Việt.
| Vị trí | Vế trên | Thanh | Vế dưới | Thanh | Bắt buộc đối? |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Thập | trắc | Nhất | trắc | Không (vị trí lẻ) |
| 2 | tải | trắc | sinh | bằng | Có, đã đối |
| 3 | luân | bằng | đê | bằng | Không |
| 4 | giao | bằng | thủ | trắc | Có, đã đối |
| 5 | cầu | bằng | bái | trắc | Không, nhưng vẫn đối |
| 6 | cổ | trắc | mai | bằng | Có, đã đối |
| 7 | kiếm | trắc | hoa | bằng | Chữ cuối, bắt buộc |
Đôi này còn đối từ loại rất chỉnh: số từ “thập” (mười) đối “nhất” (một), “tải” (năm) đối “sinh” (đời), “cầu” (tìm) đối “bái” (lạy), “cổ kiếm” (gươm cổ) đối “mai hoa” (hoa mai). Thanh và nghĩa cùng chặt là lý do nó được truyền tụng; còn chuyện tác giả, vì là truyền tụng nên khi trích bạn vẫn nên ghi “tương truyền”.
Câu đối chữ Hán soát thanh theo âm Hán Việt
Người Việt đọc chữ Hán theo âm Hán Việt, và câu đối chữ Hán treo ở Việt Nam được soát thanh theo chính âm đọc đó. Cách soát giống hệt câu đối quốc ngữ: viết phiên âm, nhìn dấu, xếp vào nhóm bằng hoặc trắc. Điều này giúp người không đọc được mặt chữ Hán vẫn tự kiểm được thanh của một đôi câu đối, miễn là có bản phiên âm đáng tin.
Chỗ cần thận trọng là bản phiên âm. Một chữ Hán có thể có hai, ba âm đọc tuỳ nghĩa, và mỗi âm có thể khác thanh. Bản phiên âm chép trên mạng đôi khi chọn sai âm, hoặc viết sai dấu do gõ vội, khiến bạn soát ra kết quả lệch. Nếu một đôi câu đối chữ Hán nổi tiếng mà bạn soát thấy chữ cuối hai vế cùng nhóm thanh, khả năng cao là bản phiên âm có vấn đề chứ không phải câu đối sai luật.
Với câu đối chữ Hán mua sẵn hoặc định đặt làm, hãy xin người viết bản phiên âm kèm dịch nghĩa, và nếu được, nhờ thêm một người thông Hán văn đọc lại. Đây cũng là cách để chắc rằng nội dung câu đối hợp với dịp và hợp với nơi treo, điều quan trọng hơn chuyện thanh điệu.
Khi nào chấp nhận lệch thanh
Câu đối người xưa không phải đôi nào cũng chuẩn tuyệt đối. Trong kho câu đối truyền miệng, có những đôi lệch thanh ở một hai vị trí giữa câu mà vẫn được truyền tụng vì ý quá đẹp hoặc chơi chữ quá khéo. Người đọc sành chấp nhận chỗ lệch đó như một sự đánh đổi có chủ ý.
Nhưng có một ranh giới gần như không ai vượt: chữ cuối hai vế. Một đôi câu đối mà vế trên kết bằng, vế dưới kết trắc thường được coi là đã bị chép ngược, hoặc người làm chưa nắm luật. Khi gặp câu như thế trên mạng, khả năng cao là người chép đã đảo vế, và bạn nên tìm bản khác để đối chiếu.
Với câu bạn tự soạn để treo hay viết thiệp, lời khuyên là cố gắng giữ đủ luật ở chữ cuối và các vị trí chẵn. Bạn không có giai thoại hay danh tiếng của người xưa để “bảo lãnh” cho chỗ lệch, nên người đọc sẽ coi đó là lỗi. Một đôi bốn chữ chuẩn luật bao giờ cũng tốt hơn một đôi mười chữ lệch thanh.
Câu hỏi thường gặp
Thanh ngã là bằng hay trắc?
Thanh ngã là thanh trắc. Nhóm trắc gồm bốn thanh: sắc, hỏi, ngã, nặng. Nhóm bằng chỉ có thanh ngang, tức chữ không dấu, và thanh huyền. Đây là chỗ nhầm phổ biến nhất khi soát câu đối và thơ luật, nên đáng học thuộc ngay từ đầu.
Câu đối bốn chữ cần đối thanh ở vị trí nào?
Với câu đối bốn chữ, vị trí cần giữ là chữ thứ hai và chữ thứ tư. Chữ thứ tư là chữ cuối nên bắt buộc: vế trên trắc, vế dưới bằng. Chữ thứ nhất và thứ ba có thể cùng thanh. Câu “Phúc như Đông Hải / Thọ tỷ Nam Sơn” là ví dụ đúng mẫu.
Chữ có dấu phẩy, dấu chấm ở cuối có ảnh hưởng tới thanh không?
Không. Dấu câu không phải chữ và không mang thanh. Bạn chỉ soát thanh của âm tiết. Dấu phẩy trong câu đối chỉ có tác dụng đánh dấu chỗ ngắt nhịp, nên hai vế đặt dấu phẩy cùng vị trí để người đọc ngắt giống nhau.
Có thể dùng thanh để đoán vế trên khi câu đối chỉ ghi hai dòng không rõ thứ tự không?
Được, và đó là cách phổ biến nhất. Dòng nào kết bằng chữ thanh trắc là vế trên, dòng kết thanh bằng là vế dưới. Nếu cả hai dòng cùng kết một nhóm thanh thì có thể câu đã bị chép sai, nên đối chiếu thêm một bản khác trước khi dùng.
Câu đối tiếng Việt có cần đối thanh chặt như câu đối chữ Hán không?
Về nguyên tắc là như nhau, vì người Việt soát câu đối chữ Hán cũng bằng âm Hán Việt, theo đúng bảng sáu thanh. Câu đối tiếng Việt còn dễ bị người đọc phát hiện lỗi hơn vì ai cũng đọc hiểu, nên càng nên giữ luật chặt ở chữ cuối và các vị trí chẵn.
Học phân biệt bằng trắc nhanh nhất bằng cách nào?
Học thuộc bảng sáu thanh, rồi luyện với đoạn văn bất kỳ: đọc từng chữ và nói to “bằng” hoặc “trắc”. Làm vài lần mỗi ngày trong một tuần là mắt quen. Nhớ mẹo chữ tận cùng p, t, c, ch luôn là trắc để giảm bớt số chữ phải nghĩ.