Nhiều gia đình dán câu đối Tết sau lễ ông Công ông Táo ngày hai mươi ba tháng Chạp, muộn nhất là chiều ngày cuối năm trước giao thừa, và gỡ sau lễ hoá vàng (khoảng mồng Ba đến mồng Bảy tuỳ nhà) hoặc sau rằm tháng Giêng. Đây là nếp quen, không phải quy định; điều quan trọng hơn là dán ngay ngắn, đúng vế, ở chỗ hợp với ngôi nhà.
Bài đi vào phần việc tay chân của câu đối Tết: chọn chỗ dán theo từng kiểu nhà, treo cùng hoành phi, chọn ngày dán, dán cho thẳng và bền qua mưa phùn, gỡ và cất giấy cũ. Phần lý thuyết vế trên vế dưới chỉ nhắc lại ngắn gọn ở đầu.
Trước khi dán: nhận đúng vế, thống nhất một bên
Hai tờ giấy đỏ trông giống hệt nhau, nên việc đầu tiên là biết tờ nào là vế trên: vế có chữ cuối mang dấu sắc, hỏi, ngã hoặc nặng. Với câu "Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ / Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh", chữ "đỏ" có dấu hỏi nên đó là vế trên. Câu chữ Hán thì nhìn phiên âm hoặc hỏi người viết, rồi đánh dấu nhỏ bằng bút chì ở mặt sau ngay khi nhận.
Theo lối truyền thống, vế trên dán bên phải người đứng ngoài nhìn vào. Với câu quốc ngữ, một số nhà dán ngược lại cho hợp cách đọc trái sang phải. Ngày Tết bận rộn, không cần tranh luận lối nào đúng hơn; chỉ cần cả nhà thống nhất một lối cho mọi điểm dán, và đi cùng lối của câu đối thờ cố định nếu nhà đã có.
Việc nhận vế nên làm ngay lúc mua hoặc xin câu đối, không để đến lúc đứng trên ghế mới đoán. Đặt hai tờ đã đánh dấu vào một ống giấy riêng cho mỗi đôi, nhất là khi trong nhà có nhiều đôi cho cổng, cửa và phòng khách.
Chọn chỗ dán theo kiểu nhà
Mỗi kiểu nhà có chỗ dán hợp và những điều riêng cần để ý. Bảng dưới gom các trường hợp hay gặp ở thành phố và nông thôn.
| Kiểu nhà | Chỗ dán hợp | Cần để ý |
|---|---|---|
| Nhà ba gian ở quê | Hai cột hiên, cổng ngõ | Cột hiên hứng nắng chiều, giấy mau phai; cổng ngõ hứng mưa phùn |
| Nhà phố, nhà ống | Hai bên khung cửa chính tầng trệt | Cửa cuốn kéo lên xuống dễ quệt rách mép giấy |
| Căn hộ chung cư | Khung cửa căn hộ, mặt trong cửa, phòng khách | Hành lang là lối chung, theo quy định của toà nhà |
| Nhà có cổng sắt | Trụ cổng xây, hoặc dùng nam châm dẹt trên cánh sắt | Băng dính khó bám trên sắt sơn, dễ bong khi trời ẩm |
| Phòng trọ | Mặt trong cửa phòng, tường đầu giường | Dùng băng dính không để lại vết, tránh mất tiền cọc |
| Cửa hàng | Hai bên cửa, cột mái hiên | Không che biển tên, lối thoát hiểm, giấy phải niêm yết |
Chỗ dán đẹp nhất là chỗ người trong nhà đi qua nhiều nhất và khách nhìn thấy ngay khi đến. Ở nhiều nhà thành phố, chỗ ấy không phải cổng mà là phòng khách, nơi cả nhà ngồi uống trà mấy ngày Tết. Đừng ngại dán câu đối trong nhà nếu ngoài cửa không tiện; câu đối không bắt buộc phải nhìn ra đường.
Hoành phi và câu đối: treo cùng nhau thế nào
Hoành phi là tấm chữ treo ngang phía trên, thường bốn chữ, như "Vạn sự như ý", "Cung chúc tân xuân" hay một cụm quốc ngữ như "Năm mới bình an". Không phải đôi câu đối nào cũng cần hoành phi; câu đối Tết dán giấy ở nhà dân nhiều khi chỉ có hai vế. Nhưng khi có, hoành phi giống như cái tên của cả bộ, gom hai vế lại thành một khối.
Hoành phi nên treo chính giữa, phía trên khung cửa hoặc phía trên khoảng trống giữa hai vế, mép dưới cách đầu hai vế một khoảng vừa phải. Chiều dài hoành phi thường không vượt quá khoảng cách giữa mép ngoài của hai vế, để nhìn tổng thể như một khung chữ Môn úp xuống.
Ngôn ngữ của hoành phi nên đi cùng câu đối: câu chữ Hán thì hoành phi chữ Hán, câu quốc ngữ thì hoành phi quốc ngữ. Hướng đọc cũng phải khớp. Nếu bạn treo vế trên bên phải theo lối cũ, hoành phi chữ Hán đọc từ phải sang trái sẽ liền mạch; nếu treo vế trên bên trái theo cách đọc mới, hoành phi quốc ngữ đọc từ trái sang phải mới thuận mắt.
Mỗi chỗ trong nhà hợp một kiểu câu đối
Một nhà có thể dán vài đôi câu đối ở những chỗ khác nhau. Nội dung và cỡ câu nên đổi theo chỗ dán:
- Cổng nhà: chỗ khách thấy đầu tiên, hợp với câu đối dài, chữ to, ý chung về xuân và nhà. Nhớ cổng thường hứng mưa phùn và nắng, giấy dễ phai.
- Cửa chính: hai bên khung cửa, mép trên ngang tầm đầu người lớn, mép dưới cách đất một đoạn để không bị nước, chân người quệt vào.
- Phòng khách: hợp câu đối nói về sum họp, treo hai bên một bức tranh, cành đào hoặc tủ, không nhất thiết phải là cửa.
- Gian thờ: thường đã có câu đối thờ cố định; câu đối Tết giấy không dán đè lên hay chen vào giữa.
- Phòng ông bà: đôi câu nhỏ nói về an vui, dán ngang tầm mắt người ngồi để ông bà đọc được.
- Bếp, bàn ăn: một số nhà dán câu vui về mâm cỗ, bánh chưng; nhớ tránh chỗ hơi nóng, hơi nước làm giấy cong.
- Cửa phòng trẻ: câu đối ngắn, có thể do trẻ tự viết hoặc tô màu.
Dán từ ngày nào
Không có ngày bắt buộc. Thói quen phổ biến là dán câu đối sau ngày hai mươi ba tháng Chạp, khi nhà đã tiễn ông Công ông Táo, dọn dẹp và lau bàn thờ xong. Nhiều nhà dán vào ngày hai mươi tám, hai mươi chín, cùng lúc cắm hoa, bày mâm ngũ quả, để mọi thứ mới cùng một lúc. Cũng có nhà chờ đến chiều ngày cuối năm, trước bữa cơm tất niên.
Điều nhiều gia đình giữ là dán xong trước giao thừa, để bước sang năm mới thì nhà cửa đã chỉnh tề. Đây là nếp sinh hoạt, không phải luật; nếu nhà bạn bận và chỉ dán được sáng mồng Một thì câu đối vẫn là câu đối. Năm nào tháng Chạp thiếu, không có ngày ba mươi, như Tết Đinh Mùi 2027, thì nhà quen dán "chiều ba mươi" nhớ làm sớm một ngày.
Ở thành phố, nhiều người đi làm đến sát Tết, nên dán vào cuối tuần gần nhất trước Tết là cách thực tế. Nếu về quê ăn Tết, có thể dán ở nhà thành phố trước khi đi và mang thêm một đôi về quê. Câu đối không cần phải dán đúng giờ đẹp; nó cần được dán ngay ngắn và đúng bên.
Gỡ khi nào và cất giấy cũ ra sao
Nhiều nhà gỡ câu đối sau lễ hoá vàng, tức khi tiễn ông bà tổ tiên sau mấy ngày Tết, thường vào khoảng mồng Ba đến mồng Bảy tuỳ nhà, tuỳ vùng. Cũng có nhà để đến hết rằm tháng Giêng, coi như hết Tết. Cửa hàng thường giữ đến khi mở hàng lại. Không có mốc nào là duy nhất đúng; theo nếp nhà bạn và theo độ bền của tờ giấy.
Câu đối giấy dán ngoài trời sau hai, ba tuần thường đã phai, rách mép. Lúc đó nên gỡ, dù chưa đến mốc nhà mình quen. Một tờ giấy đỏ bạc màu, bong một góc treo trước cửa không còn là câu đối Tết nữa.
Gỡ xong, nhiều nhà gấp gọn cất vào ngăn tủ như một kỷ niệm, nhất là câu do ông bà hay con cháu tự viết. Có nhà hoá cùng vàng mã trong lễ hoá vàng. Nếu bỏ đi, nên gấp gọn, để riêng, không vứt lẫn với rác ướt hay xé vụn ra đường. Đó là cách tôn trọng những chữ cả nhà đã nhìn suốt mấy ngày Tết, không phải kiêng kỵ gì.
Dán câu đối cho thẳng và bền
Câu đối giấy rất mỏng, gặp gió, mưa phùn và tay trẻ con là dễ rách. Một vài bước nhỏ giúp đôi câu đứng vững đến hết Tết:
- Lau sạch và để khô bề mặt định dán. Bụi và hơi ẩm làm băng dính bong rất nhanh.
- Đo trước vị trí hai vế bằng thước hoặc sợi dây, đánh dấu nhẹ mép trên hai bên cho bằng nhau.
- Dán mép trên trước, thả giấy rơi tự nhiên cho thẳng, rồi mới dán mép dưới và hai bên.
- Dùng băng dính loại dễ bóc, không để lại keo trên sơn hoặc gỗ. Cửa sắt có thể dùng nam châm dẹt.
- Nếu dán ngoài trời, chọn chỗ có mái che; giấy hồng điều gặp mưa sẽ loang màu ra tường.
- Treo hoành phi sau cùng, căn giữa so với hai vế đã dán.
- Lùi ra xa vài bước nhìn lại: hai vế có cùng độ cao không, có nghiêng không.
Những lỗi hay gặp khi treo câu đối Tết
Treo ngược vế. Lỗi phổ biến nhất. Người đọc chữ sẽ đọc vế dưới trước, ý câu đảo lộn. Cách tránh là đánh dấu tờ vế trên ngay khi nhận.
Hai vế lệch độ cao. Một bên cao hơn bên kia vài phân là mắt thấy ngay. Đo và đánh dấu trước khi dán.
Dán đè lên câu đối năm cũ. Lớp giấy cũ bên dưới làm câu mới gồ ghề, mau bong. Gỡ sạch câu cũ trước.
Ghép nhầm vế của hai đôi khác nhau. Hay gặp khi mua nhiều câu in sẵn cùng lúc. Kiểm số chữ và ý của hai vế trước khi dán.
Dán sát bàn thờ. Câu đối Tết vui để chen cạnh câu đối thờ trang nghiêm làm gian thờ rối mắt. Để câu đối Tết ở cửa và phòng khách.
Treo quá cao hoặc quá thấp. Câu đối dán sát mép trên khung cửa cao thì người lớn tuổi phải ngửa cổ mới đọc được; dán quá thấp thì bị che bởi chậu hoa, giỏ quà. Tầm mắt người đứng là vừa.
Làm vội vào phút chót. Phần lớn các lỗi trên không phải do không biết, mà do dán vội vào chiều cuối năm. Dán sớm hơn một, hai ngày, có người đứng xa nhìn giúp, là đủ tránh gần hết.
Câu hỏi thường gặp
Câu đối Tết nên dán từ ngày nào?
Nhiều gia đình dán sau ngày hai mươi ba tháng Chạp, khi đã tiễn ông Công ông Táo và dọn dẹp nhà cửa, thường vào hai, ba ngày cuối năm. Không có ngày bắt buộc; dán sớm hơn để kịp soát lại cũng không sao.
Làm sao biết đâu là vế trên khi câu đối không ghi?
Nhìn chữ cuối của mỗi vế. Vế có chữ cuối mang dấu sắc, hỏi, ngã hoặc nặng là vế trên; vế có chữ cuối không dấu hoặc dấu huyền là vế dưới. Câu đối chữ Hán thì dựa vào phiên âm hoặc hỏi người viết.
Có cần dán câu đối trước giao thừa không?
Nhiều gia đình giữ nếp dán xong trước giao thừa để sang năm mới nhà cửa đã chỉnh tề. Đây là thói quen, không phải quy định. Nếu bận, dán sáng mồng Một vẫn được, miễn là dán ngay ngắn và đúng bên.
Câu đối Tết năm cũ có dùng lại được không?
Câu đối giấy dán ngoài trời thường đã phai và rách, không nên dùng lại. Câu đối in trên chất liệu bền có thể dùng nhiều năm nếu cất kỹ. Câu có nhắc con giáp thì chỉ hợp năm của con giáp đó.
Chung cư không cho dán ra hành lang thì làm sao?
Dán trong khung cửa căn hộ, mặt trong cửa, hoặc trong phòng khách hai bên một bức tranh hay cành đào. Câu đối không bắt buộc phải nhìn ra đường; nhiều nhà treo trong nhà để chính người nhà đọc mỗi ngày Tết.
Gỡ câu đối xong có cần đốt không?
Không bắt buộc. Có nhà hoá cùng vàng mã ngày hoá vàng, có nhà gấp gọn cất làm kỷ niệm. Nếu bỏ đi, gấp gọn để riêng, không vứt lẫn rác ướt. Việc này tuỳ nếp mỗi nhà, không có quy định chung.