Câu đối Tết cho nhà có ông bà và trẻ nhỏ nên nói về sự sum họp, sức khoẻ và nếp nhà, dùng chữ quốc ngữ dễ hiểu để người già đọc được, trẻ con hỏi được. Câu đối chữ Hán trang trọng vẫn có chỗ ở cửa chính, nhưng đôi câu treo trong phòng khách, nơi cả nhà ngồi với nhau mấy ngày Tết, nên là câu của chính nhà mình.
Bài đưa các mẫu tự soạn theo từng hoàn cảnh: nhà bốn thế hệ, nhà có cha mẹ cao tuổi, nhà có con nhỏ, nhà có người đi xa chưa về được. Mọi câu đều đã soát luật. Bài cũng nhắc mấy chữ nên tránh khi nhà có người già, và chuyện câu đối đỏ trong năm nhà có tang.
Câu đối cho nhà nhiều thế hệ cần gì khác
Câu đối cho nhà chỉ có vợ chồng trẻ có thể vui, có thể chơi chữ. Nhà có ông bà thì khác: người đọc câu đối nhiều nhất trong mấy ngày Tết chính là ông bà, những người đọc chậm, nghĩ lâu, và dễ chạnh lòng vì một chữ. Câu đối cho nhà này cần ba điều: chữ rõ để đọc được, ý hiền để không ai thấy bị nhắc tuổi, và có chỗ cho cả người già lẫn trẻ con.
Một mẹo đơn giản là chia hai vế cho hai thế hệ. Vế trên nói về người lớn: ông bà, cha mẹ, sức khoẻ, an vui. Vế dưới nói về con cháu: hiếu thuận, lớn khôn, đón xuân. Khi đọc, ông bà thấy mình ở vế trên, con cháu thấy mình ở vế dưới, và đôi câu tự thành lời chúc của cả nhà dành cho nhau.
Chữ viết cũng quan trọng. Nếu đặt viết thư pháp, hãy chọn lối chữ quốc ngữ dễ đọc, không bay bướm quá. Một đôi câu đối mà ông bà phải hỏi lại con cháu "chữ này là chữ gì" thì đã mất một nửa niềm vui.
Mẫu câu đối theo hoàn cảnh từng nhà
Các câu dưới đây là mẫu tự soạn, đã soát số chữ, chữ cuối hai vế và các chữ thứ hai, thứ tư, thứ sáu.
| Hoàn cảnh | Vế trên / vế dưới | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nhà có cha mẹ cao tuổi | Cha mẹ an vui, nhà ấm áp / Cháu con hiếu thuận, cửa yên bình | Vế trên cho người lớn, vế dưới cho con cháu |
| Nhà ba, bốn thế hệ | Tóc bạc ông bà vui cháu chắt / Má hồng con trẻ đón mùa xuân | Tóc bạc đối má hồng, già đối trẻ |
| Nhà bốn thế hệ, câu ngắn | Bốn đời chung mái ấm / Một bữa đủ niềm vui | Hợp phòng khách, bàn ăn |
| Nhà có con nhỏ | Bé ngoan chào Tết mới / Nhà ấm đón xuân sang | Cho trẻ tô màu viền giấy |
| Nhà có con nhỏ, câu bốn chữ | Con ngoan khoẻ mạnh / Nhà ấm bình an | Dán cửa phòng trẻ |
| Có con đi xa chưa về | Xa xứ con đưa lời chúc sớm / Quê nhà mẹ để bánh chưng xanh | Hợp gửi qua thiệp, tin nhắn |
Đôi "Xa xứ con đưa lời chúc sớm" đặc biệt hợp với những nhà có con làm việc, học tập ở nước ngoài hoặc trực Tết. Người con viết vế trên gửi về, người mẹ ở nhà viết vế dưới đáp lại. Hai vế đối nhau từng chữ: "xa xứ" với "quê nhà", "con" với "mẹ", "lời chúc sớm" với "bánh chưng xanh". Dù không ngồi chung một mâm, đôi câu vẫn ghép hai người lại với nhau.
Chữ hợp và chữ nên tránh khi nhà có người cao tuổi
Tránh "trăm tuổi". Trong tiếng Việt, "khi ông bà trăm tuổi" là cách nói tránh về cái chết. Viết "trăm tuổi" lên câu đối để chúc thọ dễ bị hiểu ngược. Muốn chúc sống lâu, dùng "mạnh khoẻ", "an vui", "thêm tuổi".
Tránh nhắc số tuổi cụ thể. Câu đối Tết dán cả tuần trước mắt khách; ghi rõ "bà tám mươi" có thể làm người già ngại. Chuyện mừng thọ theo mốc tuổi có lễ và câu đối riêng.
Tránh chữ gợi bệnh tật. "Khỏi bệnh", "hết đau" là lời thăm người ốm, không phải câu đối Tết. Đặt lên cửa còn như thông báo cho cả xóm rằng nhà có người đau.
Dùng chữ ấm, chữ hiền. "An vui", "ấm áp", "sum vầy", "yên bình", "mái ấm" là những chữ người già đọc thấy nhẹ lòng. Chúng không hứa hẹn gì, chỉ mô tả một nếp nhà mà ai cũng mong.
Dùng hình ảnh tóc bạc khéo. "Tóc bạc" đặt cạnh "vui cháu chắt" thành niềm tự hào của người sống lâu, khác hẳn "già yếu". Cùng nói về tuổi, chữ đi kèm quyết định câu đối ấm hay buồn.
Tránh lời răn dạy. Câu đối như "con cháu phải nghe lời" biến lời mừng thành lời nhắc nhở. Ý hiếu thuận nên viết như một điều mong, không phải mệnh lệnh.
Nhà có trẻ nhỏ: biến câu đối thành việc của cả nhà
Trẻ năm, sáu tuổi chưa hiểu luật bằng trắc nhưng rất thích được giao việc ngày Tết. Bạn có thể in hoặc nhờ người viết câu đối trên giấy đỏ có chừa viền trống, để trẻ tô hoa mai, hoa đào ở viền. Trẻ lớn hơn có thể tự viết lại câu đối bằng bút lông trên giấy nháp, viết xấu cũng được, rồi dán ở cửa phòng mình.
Lúc dán, mời trẻ đứng đọc to từng vế. Đọc xong, hỏi trẻ chữ nào ở vế trên "bắt cặp" với chữ nào ở vế dưới: "bé" với "nhà", "ngoan" với "ấm", "Tết mới" với "xuân sang". Đó là bài học đầu tiên về câu đối, không cần sách, không cần chấm đúng sai.
Với trẻ tuổi đi học, có thể để trẻ thử thay một chữ trong mẫu và tự đọc xem nghe có xuôi không. Đừng biến việc này thành bài kiểm tra; câu trẻ làm sai luật vẫn có thể dán ở phòng trẻ, còn câu đúng luật thì dán ra cửa chính. Trẻ sẽ tự thấy khác biệt khi đọc to hai câu cạnh nhau.
Nhà có tang, nhà có người đi xa: nên làm thế nào
Không phải năm nào cả nhà cũng đông đủ, vui vẻ. Với những hoàn cảnh khó, câu đối cần tế nhị hơn:
- Nhà có tang trong năm: nhiều nơi giữ tục không dán câu đối đỏ, không treo đồ trang trí màu đỏ trong cái Tết đầu sau khi có người mất. Mức kiêng mỗi vùng, mỗi họ một khác; tốt nhất hỏi người lớn trong họ trước khi quyết.
- Nếu vẫn muốn có câu đối trong nhà có tang, nhiều gia đình chọn giấy màu nhạt và câu chỉ nói về sum họp, nhớ thương, không dùng chữ "vui", "mừng".
- Con đi xa không về: câu đối có thể nhắc người vắng một cách nhẹ nhàng như đôi "Xa xứ con đưa lời chúc sớm", không viết câu than thở.
- Nhà vừa có thành viên mới (cháu mới sinh, con dâu mới về): có thể đưa vào vế dưới một chữ chỉ người mới, giữ vế trên cho ông bà.
- Ông bà đang ốm: chọn câu chúc an vui, ấm áp; tránh câu có chữ "thọ", "khoẻ" quá nặng, dễ khiến người ốm buồn hơn.
Trong mọi hoàn cảnh trên, nguyên tắc chung là câu đối nói thay cho cả nhà, nên hỏi ý người lớn nhất nhà trước khi treo. Một đôi câu đối khiến ông bà buồn thì dù đúng luật đến đâu cũng nên cất đi.
Cả nhà cùng làm một đôi câu đối
Đôi câu đối hay nhất của một nhà thường là đôi do cả nhà cùng nghĩ. Có thể làm vào một buổi tối cuối tháng Chạp:
- Mỗi người nói một điều đáng nhớ của nhà mình năm qua: ông khỏi ốm, cháu vào lớp Một, bố mẹ sửa lại mái nhà.
- Chọn hai điều đối được với nhau, một điều của người lớn, một điều của con cháu.
- Nhờ người khéo chữ nhất nhà đặt thành hai vế cùng số chữ, chữ cuối vế trên thanh trắc, vế dưới thanh bằng.
- Cả nhà soát chữ thứ hai, thứ tư, thứ sáu. Có thể nhờ ông bà nghe, vì người lớn tuổi thường nghe thanh rất nhạy.
- Ghi bản cuối ra giấy, ghi rõ vế trên, vế dưới, rồi viết tay hoặc đặt viết.
- Giữ lại tờ nháp trong sổ gia đình. Vài năm sau đọc lại, đó là cuốn nhật ký nhỏ của cả nhà.
Ví dụ giả định: một nhà năm qua có ông vừa khoẻ lại sau đợt ốm, cháu nhỏ bắt đầu đi mẫu giáo. Cả nhà chọn hai ý "ông lại ra vườn" và "cháu đã đến trường". Người viết đặt thành vế trên nói về ông, vế dưới nói về cháu, soát luật từng vị trí, rồi đọc lại cho ông nghe. Câu có thể chưa hay bằng câu của ông đồ, nhưng mỗi lần ông đi qua cửa đều thấy chuyện của chính mình trên giấy đỏ.
Đặt câu đối ở đâu trong một ngôi nhà nhiều thế hệ
Cửa chính là nơi khách nhìn thấy đầu tiên, nên hợp với câu đối trang trọng, chữ Hán quen thuộc hoặc câu quốc ngữ nói chung về nhà. Phòng khách, nơi cả nhà ngồi uống trà, ăn mứt, nên treo câu đối nói về sum họp như "Bốn đời chung mái ấm / Một bữa đủ niềm vui". Phòng của ông bà có thể dán một đôi nhỏ nói về an vui, đặt ngang tầm mắt người ngồi để ông bà đọc được.
Bàn thờ gia tiên thường đã có câu đối thờ cố định, bằng gỗ hoặc sơn son. Câu đối Tết giấy đỏ không nên dán đè lên hay dán sát hai bên bàn thờ, vì nội dung và tính chất khác nhau. Nếu muốn có không khí Tết ở gian thờ, nhiều nhà chỉ thêm hoa, mâm quả, không thêm câu đối giấy.
Ở chung cư, cửa căn hộ thường hẹp và là lối chung, nên câu đối bốn hoặc năm chữ là vừa. Nhớ dán bằng loại băng dính không làm bong sơn để sau Tết gỡ ra không để lại vết. Nếu bạn muốn tìm câu đối, tranh chữ làm sẵn để biếu ông bà, có thể xem thêm vật phẩm trên Vật Phẩm Phong Thủy, nhưng một đôi câu cả nhà tự nghĩ vẫn là món quà ông bà nhớ lâu nhất.
Câu hỏi thường gặp
Nhà có ông bà nên treo câu đối chữ Hán hay chữ quốc ngữ?
Tuỳ người đọc. Nếu ông bà từng học chữ Hán hoặc thích nét cổ, một đôi chữ Hán quen ở cửa chính là hợp. Còn câu đối trong phòng khách, phòng ông bà thì nên dùng chữ quốc ngữ để ông bà đọc được và con cháu cùng hiểu.
Có nên viết tên ông bà vào câu đối Tết không?
Không nên với câu dán ngoài cửa, vì ai đi qua cũng đọc. Câu đối là lời chúc chung; nếu muốn nhắc riêng tên ông bà, hãy viết vào thiệp hoặc lời chúc khi con cháu chúc Tết sáng mồng Một.
Năm nhà có tang có được treo câu đối không?
Nhiều nơi kiêng dán câu đối đỏ trong cái Tết đầu tiên sau khi có người mất, nhưng mức kiêng khác nhau theo vùng và theo họ. Bạn nên hỏi người lớn trong họ. Nếu vẫn treo, chọn giấy màu nhạt và câu nói về nhớ thương, sum họp.
Làm sao để câu đối hợp với cả người già lẫn trẻ nhỏ?
Chia hai vế cho hai thế hệ: vế trên nói về ông bà, cha mẹ, vế dưới nói về con cháu. Dùng chữ quốc ngữ, hình ảnh gần gũi như tóc bạc, má hồng, bữa cơm, mái nhà. Như vậy người già thấy mình được nhắc, trẻ nhỏ cũng hiểu.
Câu đối Tết có cần chữ "thọ" khi nhà có người già không?
Không bắt buộc. Chữ "thọ" hợp với lễ mừng thọ hơn. Câu đối Tết chỉ cần ý an vui, sum họp. Nếu dùng chữ "thọ", hãy đặt nó trong câu vui, tránh đi kèm chữ gợi tuổi già, bệnh tật hay "trăm tuổi".
Có thể để trẻ tự viết câu đối dán ở cửa chính không?
Có thể, nếu cả nhà thấy vui. Nhiều nhà để trẻ viết câu đối cho phòng mình, còn cửa chính dùng câu do người lớn viết hoặc đặt viết. Điều quan trọng là trẻ được tham gia, không phải câu chữ phải hoàn hảo.