Câu đối Tết cho cơ quan, trường học hay thiệp xuân của doanh nghiệp nên trung tính, trang nhã và nói về điều chung của cả tập thể: một năm làm việc, học tập đã qua và một năm mới bắt đầu. Nơi đông người có nhiều độ tuổi, nhiều tín ngưỡng, nhiều quan điểm; câu đối hợp nhất là câu ai đọc cũng thấy dễ chịu và không ai thấy bị đứng ngoài.
Bài đưa mẫu tự soạn cho văn phòng, trường học, lớp mầm non, khu phố và thiệp xuân, đã soát luật bằng trắc. Kèm theo là cách trình bày câu đối trên thiệp, quy trình duyệt câu đối ở cơ quan để tránh sai sót, và những điều nên tránh khi câu đối đại diện cho cả một tập thể.
Nơi đông người cần câu đối khác nhà riêng
Ở nhà mình, câu đối có thể nhắc ông bà, nhắc chuyện riêng, dùng chữ Hán mà chỉ người trong nhà hiểu. Ở sảnh cơ quan, cổng trường hay trên thiệp gửi đối tác, câu đối là tiếng nói của cả tập thể với rất nhiều người đọc khác nhau. Một câu đối ở trường được học sinh, phụ huynh, giáo viên cùng đọc; một tấm thiệp xuân đi đến tay khách hàng ở nhiều vùng, nhiều tôn giáo.
Vì vậy câu đối nơi công cộng nên tránh những thứ chỉ một nhóm người chia sẻ: chữ mang màu tín ngưỡng riêng, lời đoán vận theo con giáp, chữ Hán hiếm mà ít người hiểu. Nó cũng nên tránh khoe khoang thành tích của chính đơn vị, vì người ngoài đọc thấy như quảng cáo, còn người trong đơn vị đọc thấy như báo cáo tổng kết.
Một điều nữa: câu đối tập thể thường được chụp ảnh và chia sẻ lên mạng xã hội. Một chữ sai luật hay một câu dễ hiểu lệch có thể bị nhiều người đọc thấy, khác hẳn câu đối dán ở cửa nhà riêng.
Nội dung hợp nhất là những điều phổ quát của năm mới: nhìn lại năm qua, mở trang mới, đồng lòng, an vui, học điều hay. Những ý này nghe giản dị nhưng là thứ ai cũng mong, và câu đối nói được chúng bằng hai vế cân đối thì tự nhiên trang trọng mà không cần chữ to tát.
Mẫu câu đối theo nơi treo
Các câu dưới đây là mẫu tự soạn, đã soát số chữ, chữ cuối hai vế và các chữ thứ hai, thứ tư, thứ sáu.
| Nơi treo | Vế trên / vế dưới | Ý chính |
|---|---|---|
| Văn phòng, sảnh cơ quan | Năm qua khép sổ, ghi điều học / Xuân tới mở trang, giữ chữ tâm | Nhìn lại năm cũ, giữ tấm lòng làm việc |
| Văn phòng, nhóm dự án | Việc khó cùng làm, đường mới rộng / Lời hay chia sẻ, Tết thêm vui | Làm việc chung, chia sẻ với nhau |
| Cổng trường, lớp học | Trang vở đầu năm thơm nắng mới / Sân trường cuối Chạp ấm mưa xuân | Không khí học trò cuối năm |
| Lớp mầm non | Bé chơi sân nắng ấm / Cô đón cửa hoa tươi | Trẻ vui chơi, cô đón trẻ |
| Khu phố, tổ dân phố | Xóm nhỏ chung tay, đường sạch sẽ / Nhà gần góp bữa, Tết an vui | Tình làng xóm |
| Thiệp xuân, câu ngắn | Đồng lòng vững bước / Chung sức đón xuân | Gắn bó của tập thể |
Đôi câu cho văn phòng "Năm qua khép sổ, ghi điều học / Xuân tới mở trang, giữ chữ tâm" dùng hình ảnh cuốn sổ quen thuộc của dân công sở: khép sổ năm cũ và mở trang năm mới. "Ghi điều học" là ghi lại bài học, cả thành công lẫn vấp váp, không khoe kết quả. "Giữ chữ tâm" là lời nhắc chung về cách làm việc, ai đọc cũng nhận được phần của mình.
Câu cho khu phố "Xóm nhỏ chung tay, đường sạch sẽ / Nhà gần góp bữa, Tết an vui" hợp treo ở nhà văn hoá, đầu ngõ, nơi tổ chức tất niên chung. Nó nói về những việc rất cụ thể của một khu dân cư: cùng dọn đường đón Tết, cùng góp mâm liên hoan.
Câu đối ở trường học và lớp mầm non
Nói về không khí, không nói về thành tích. Câu đối ở cổng trường không nên có những chữ như "dẫn đầu", "xuất sắc nhất", "đỗ cao". Trẻ đọc câu đối mỗi sáng; câu nói về sân trường, trang vở, nắng xuân làm trẻ thấy trường là nơi vui, không phải nơi so bì.
Không chấm điểm, không xếp hạng câu đối của học sinh. Nếu lớp cho học sinh tự làm câu đối, hãy treo tất cả, có thể chọn vài câu đúng luật để giải thích cho cả lớp vì sao hay, nhưng đừng xếp nhất nhì giữa các em nhỏ.
Câu ngắn cho lớp nhỏ. Lớp mầm non, lớp một nên dùng câu bốn hoặc năm chữ, chữ to, có hình vẽ đi kèm. Trẻ chưa đọc thông thì cô đọc to, trẻ nhắc lại theo nhịp.
Để trẻ góp tay. Trẻ có thể tô màu viền, dán hoa giấy quanh câu đối. Câu đối có dấu tay trẻ thường được phụ huynh chụp ảnh nhiều nhất.
Giải thích nghĩa. Câu đối ở trường là dịp dạy trẻ về Tết. Một buổi sinh hoạt ngắn giải thích từng chữ, vế trên vế dưới, đáng giá hơn một câu chữ Hán đẹp mà không ai hiểu.
Tôn trọng mọi gia đình. Học sinh đến từ nhiều tôn giáo và phong tục khác nhau. Câu đối ở trường chỉ nói về năm mới, mùa xuân, việc học, không nói về thờ cúng.
Câu đối trên thiệp xuân của cơ quan, doanh nghiệp
Thiệp xuân gửi khách hàng, đối tác thường có ba phần: câu đối hoặc một câu chúc chung ở trên, lời chúc riêng ở giữa, tên người gửi ở dưới. Câu đối đặt trên thiệp nên ngắn, bốn hoặc năm chữ mỗi vế, đặt thành hai dòng hoặc hai cột cân nhau. Câu bảy chữ vẫn được nếu thiệp khổ lớn, nhưng trên thiệp điện tử xem bằng điện thoại, câu dài dễ bị ngắt dòng giữa chừng.
Không nên đưa tên doanh nghiệp, sản phẩm vào câu đối. Câu đối có tên thương hiệu đọc như khẩu hiệu quảng cáo, làm mất vẻ trang nhã của tấm thiệp. Tên doanh nghiệp đã có ở phần ký tên và logo, không cần nhắc thêm.
Lời chúc riêng bên dưới mới là chỗ nói chuyện với từng người nhận: cảm ơn sự hợp tác, nhắc một dự án đã làm chung, hẹn gặp năm mới. Câu đối tạo không khí, lời chúc tạo quan hệ. Nhiều doanh nghiệp gửi cùng một câu đối cho mọi đối tác nhưng viết lời chúc riêng cho từng người, và đó là cách làm hợp lý.
Nếu dùng câu đối chữ Hán trên thiệp gửi đối tác nước ngoài, hãy kèm dịch nghĩa tiếng Anh hoặc tiếng của người nhận. Câu đối không dịch thì với người nhận chỉ là một hình trang trí.
Quy trình duyệt câu đối ở cơ quan
Câu đối treo ở sảnh, in lên thiệp gửi hàng trăm người thì một lỗi nhỏ cũng thành chuyện lớn. Một quy trình gọn gồm các bước:
- Người phụ trách đề xuất hai, ba phương án câu đối, ghi rõ vế trên, vế dưới, nguồn (câu quen thuộc hay mẫu tự soạn).
- Soát luật: số chữ hai vế, chữ cuối trắc và bằng, chữ thứ hai, thứ tư, thứ sáu ngược thanh.
- Soát nghĩa: đọc cho vài người ở các độ tuổi, bộ phận khác nhau nghe, hỏi họ hiểu câu thế nào, có chữ nào gây hiểu lầm không.
- Nếu dùng chữ Hán, nhờ người đọc được chữ Hán kiểm từng chữ, nhất là chữ phồn thể và chữ đồng âm.
- Chốt lối treo: vế trên bên phải hay bên trái người nhìn, thống nhất cho mọi điểm treo trong đơn vị.
- In thử một bản, dán thử ở đúng chỗ, đứng xa nhìn lại trước khi in số lượng lớn.
- Lưu lại câu đã dùng mỗi năm để năm sau không lặp và có thể xem lại.
Những điều nên tránh khi câu đối đại diện cho tập thể
Câu đối của tập thể được đọc kỹ hơn câu đối nhà riêng. Một số điều nên tránh:
- Chữ mang màu tín ngưỡng của một tôn giáo cụ thể.
- Lời đoán vận theo con giáp, lời hứa phát tài, thăng tiến.
- Khoe thành tích, số liệu doanh thu, thứ hạng của đơn vị.
- Biến câu đối thành khẩu hiệu thi đua hay lời kêu gọi.
- Tên lãnh đạo, tên người cụ thể trong câu đối.
- Chữ đùa, chơi chữ có thể hiểu hai nghĩa; ở nơi đông người, luôn có người hiểu theo nghĩa không mong muốn.
- Chữ Hán hiếm, câu dài quá khổ cửa, chữ nhũ vàng quá nhỏ khó đọc từ xa.
Câu đối Tết của một tập thể đẹp nhất khi người trong tập thể đọc thấy đúng mình, còn người ngoài đọc thấy được mời vào. Nếu muốn có không khí vui hơn, đơn vị có thể tổ chức để mọi người cùng góp câu đối dán ở góc riêng, còn sảnh chính giữ câu trang nhã đã duyệt.
Cùng làm câu đối Tết trong đơn vị
Nhiều cơ quan, trường học tổ chức một buổi cuối năm để mọi người cùng làm câu đối. Cách làm đơn giản: chia nhóm, mỗi nhóm nhận một chủ đề gần gũi như "năm qua của phòng mình", "con giáp năm mới", "món ăn ngày Tết", rồi có ba mươi phút để làm một đôi câu bảy chữ. Một người am hiểu chữ nghĩa đi vòng quanh, giúp các nhóm soát luật.
Buổi làm câu đối có giá trị không nằm ở câu hay nhất mà ở lúc mọi người cùng ngồi đếm chữ, cãi nhau xem chữ này bằng hay trắc, cười khi đọc to câu của nhóm khác. Với người lớn, có thể bình chọn vui vài câu treo ở góc chung; với học sinh nhỏ thì treo tất cả, không chấm điểm.
Câu của các nhóm nên dán ở khu vực riêng như phòng nghỉ, hành lang nội bộ, còn sảnh đón khách giữ câu đã qua duyệt. Cách chia như vậy giữ được cả không khí vui trong nhà lẫn vẻ trang nhã với khách. Cuối mùa, chụp ảnh lại các câu để lưu vào kỷ yếu của đơn vị; vài năm sau xem lại, mọi người sẽ nhớ cái Tết ấy rõ hơn qua chính những câu chữ mình làm.
Câu hỏi thường gặp
Câu đối ở sảnh cơ quan nên dùng chữ Hán hay chữ quốc ngữ?
Nên dùng chữ quốc ngữ để mọi người đọc được, nhất là khách đến làm việc. Nếu muốn dùng chữ Hán cho trang trọng, chọn câu quen thuộc, trung tính như "Nhất nguyên phục thuỷ / Vạn tượng canh tân" và đặt kèm bảng dịch nghĩa nhỏ.
Có nên đưa tên công ty vào câu đối Tết không?
Không nên. Câu đối có tên thương hiệu đọc như quảng cáo và khó giữ đúng luật bằng trắc. Tên công ty đã có ở biển hiệu, thiệp và phần ký tên. Câu đối nên nói về điều chung của năm mới.
Lớp học có nên tổ chức thi làm câu đối Tết không?
Với học sinh nhỏ, không nên chấm điểm hay xếp hạng câu đối. Có thể tổ chức buổi cùng làm, treo tất cả câu của các em, chọn vài câu để giải thích cách đối. Với học sinh lớn và người lớn, có thể bình chọn vui nếu mọi người thấy thoải mái.
Câu đối trên thiệp điện tử nên dài bao nhiêu?
Bốn hoặc năm chữ mỗi vế là vừa màn hình điện thoại, không bị ngắt dòng giữa chừng. Đặt vế trên ở dòng đầu, vế dưới ở dòng sau, rồi mới đến lời chúc riêng và tên người gửi.
Trường học có nên treo câu đối Tết chữ Hán không?
Có thể, nếu kèm giải thích nghĩa cho học sinh. Câu chữ Hán ở trường là dịp giới thiệu một nét văn hoá, nhưng câu treo ở cổng nên là câu học sinh đọc được, như các mẫu quốc ngữ ngắn về sân trường và trang vở.
Câu đối Tết ở cơ quan nên gỡ khi nào?
Thường gỡ khi cơ quan làm việc lại ổn định sau Tết, khoảng sau rằm tháng Giêng, hoặc sớm hơn nếu giấy đã phai. Nên giao một người phụ trách việc gỡ và lưu lại câu đã dùng để năm sau tham khảo.