Xét theo cách đặt câu, câu đối thường được chia thành ba thể: tiểu đối (câu ngắn, mỗi vế vài chữ, không chia đoạn), câu đối thơ (mỗi vế năm hoặc bảy chữ, theo luật bằng trắc của thơ), và câu đối phú (mỗi vế chia nhiều đoạn theo lối văn biền ngẫu), trong đó câu đối phú lại có ba lối: song quan, cách cú và gối hạc.
Cách chia này được dẫn rộng rãi trong sách văn học sử, tiêu biểu là cách trình bày trong Việt Nam văn học sử yếu của Dương Quảng Hàm; các sách khác nhau đôi chút ở chi tiết như giới hạn số chữ của từng đoạn. Bài này giải thích từng thể bằng câu đối có thật và một số mẫu tự soạn, rồi chỉ cách chọn thể hợp với việc bạn cần: viết thiệp, dán cửa ngày Tết hay làm một đôi câu đối dài để treo gian thờ.
Chia theo thể khác chia theo loại thế nào
Chia theo loại là nhìn vào nội dung và dịp dùng: Tết, mừng, thờ, viếng. Chia theo thể là nhìn vào hình dáng câu chữ: mỗi vế dài bao nhiêu, có chia đoạn hay không, chia thành mấy đoạn, các đoạn dài ngắn ra sao. Một đôi câu đối Tết có thể là tiểu đối, cũng có thể là câu đối phú nhiều đoạn. Hai cách chia đan chéo nhau, không thay thế nhau.
Biết thể giúp bạn hai việc. Thứ nhất là đọc đúng nhịp: một đôi câu đối gối hạc mà đọc một hơi không ngắt sẽ rất khó hiểu, trong khi ngắt đúng các đoạn thì ý hiện ra ngay. Thứ hai là soát luật đúng chỗ: câu đối thơ soát theo vị trí chữ chẵn, còn câu đối phú phải soát thêm chữ cuối từng đoạn.
Thể cũng quyết định độ khó khi tự soạn. Tiểu đối là chỗ bắt đầu tốt cho người mới; câu đối thơ cần thêm hiểu biết về luật thơ; câu đối phú dài đòi người viết giữ được mạch ý qua nhiều đoạn mà đoạn nào cũng đối chỉnh. Không phải ngẫu nhiên mà những đôi câu đối dài được truyền tụng đều gắn tên các nhà nho có tiếng.
Một điều chung cho mọi thể: hai vế luôn bằng số chữ và ngắt đoạn ở cùng vị trí. Đây là luật nền, thể nào cũng phải giữ.
Tiểu đối: ngắn, gọn, không chia đoạn
Tiểu đối là câu đối ngắn, mỗi vế thường chỉ vài chữ, đọc một hơi là xong, không chia thành đoạn. Đôi chúc thọ “Phúc như Đông Hải / Thọ tỷ Nam Sơn” là ví dụ quen thuộc: bốn chữ mỗi vế, cấu trúc giống nhau (danh từ + chữ so sánh + địa danh), chữ cuối “Hải” trắc, “Sơn” bằng.
Vì ngắn, tiểu đối đòi từng chữ phải đắt. Không có chỗ cho chữ đệm hay chữ chống chế. Mỗi cặp chữ thường đối rất chỉnh: danh đối danh, phương hướng đối phương hướng (Đông đối Nam), sự vật đối sự vật (biển đối núi). Đọc lên gọn như một lời chúc nói được trong một hơi thở.
Tiểu đối hợp với những chỗ cần ngắn: thiệp mừng, chữ trên bánh, phông lễ nhỏ, câu đối dán cửa phụ, hay một dòng ký tên cuối tin nhắn chúc. Nó cũng là thể dễ nhất để tập làm. Một ví dụ mẫu tự soạn cho gia đình: “Nhà vui con thảo / Cửa ấm cháu hiền”. Nhà đối cửa, vui đối ấm, con đối cháu, thảo đối hiền; chữ thứ hai và thứ tư ngược thanh, chữ cuối vế trên “thảo” mang thanh hỏi, vế dưới “hiền” mang thanh huyền.
Chỗ dễ hỏng của tiểu đối là sáo. Bốn chữ thì dễ rơi vào những cụm ai cũng dùng. Muốn câu có hồn, hãy đưa vào một chi tiết riêng của người nhận hay của gia đình, dù chỉ một chữ.
Câu đối thơ: năm chữ, bảy chữ theo luật thơ
Câu đối thơ là câu đối mà mỗi vế giống một câu thơ năm chữ hoặc bảy chữ, giữ luật bằng trắc như thơ luật. Nhiều đôi câu đối thơ thực chất có dáng như hai câu thực hoặc hai câu luận trong một bài thơ Đường luật, những câu bắt buộc phải đối nhau.
Đôi dân gian “Thịt mỡ, dưa hành, câu đối đỏ / Cây nêu, tràng pháo, bánh chưng xanh” là câu đối thơ bảy chữ, ngắt nhịp 2 – 2 – 3. Đôi chữ Hán “Thập tải luân giao cầu cổ kiếm / Nhất sinh đê thủ bái mai hoa”, tương truyền của Cao Bá Quát, cũng là bảy chữ, ngắt nhịp 4 – 3. Cả hai đều giữ luật chữ thứ hai, thứ tư, thứ sáu đối thanh và trong mỗi vế các chữ đó luân phiên bằng trắc, nên đọc lên rất êm.
Câu đối thơ là thể phổ biến nhất ở câu đối Tết, câu đối thờ chữ Hán và câu đối treo cột. Độ dài bảy chữ vừa đủ để nói một hình ảnh trọn vẹn, lại vừa với khổ giấy hay tấm gỗ treo dọc. Đôi câu đối thờ “Tổ công tông đức thiên niên thịnh / Tử hiếu tôn hiền vạn đại vinh” cũng thuộc thể này.
Một mẫu tự soạn bảy chữ để bạn thấy thể này dùng được cho chuyện đời thường: “Sân nhỏ mẹ trồng thêm khóm cúc / Hiên xưa cha dựng lại giàn bầu”. Sân đối hiên, nhỏ đối xưa, mẹ đối cha, trồng đối dựng, thêm đối lại, khóm cúc đối giàn bầu; chữ thứ hai, tư, sáu và chữ cuối đều ngược thanh giữa hai vế.
Câu đối phú lối song quan: hai đoạn dài bằng nhau
Câu đối phú mượn lối văn biền ngẫu của thể phú: mỗi vế chia thành các đoạn, mỗi đoạn đối với đoạn tương ứng của vế kia. Lối đơn giản nhất là song quan, nghĩa đen là “hai cửa”: mỗi vế gồm hai đoạn dài bằng nhau.
Đọc câu đối song quan, bạn sẽ ngắt một nhịp ở giữa mỗi vế, như hai cánh cửa cân nhau. Hai đoạn trong cùng một vế thường bổ sung cho nhau: đoạn đầu dựng cảnh, đoạn sau nói việc; hoặc đoạn đầu nói một ý, đoạn sau nói một ý song song.
Mẫu tự soạn theo lối song quan bốn chữ mỗi đoạn: “Nhà ấm cửa êm, cành mai vừa nở / Trời trong gió thuận, tiếng én đã về”. Đoạn thứ nhất: nhà – trời, ấm – trong, cửa – gió, êm – thuận; đoạn thứ hai: cành mai – tiếng én, vừa – đã, nở – về. Chữ cuối đoạn một “êm” (bằng) đối “thuận” (trắc); chữ cuối vế “nở” (trắc) đối “về” (bằng).
Khó của song quan là giữ hai đoạn trong mỗi vế không lặp ý. Nếu đoạn sau chỉ nói lại đoạn trước bằng chữ khác, câu đối dài ra mà không giàu thêm. Một cách kiểm là che đoạn sau đi: nếu vế vẫn trọn nghĩa và không mất gì, đoạn sau đang thừa.
Lối cách cú: đoạn ngắn trước, đoạn dài sau
Cách cú cũng chia mỗi vế thành hai đoạn, nhưng hai đoạn dài ngắn khác nhau, thường đoạn ngắn đứng trước, đoạn dài đứng sau. Nhịp đọc vì thế có một chỗ dừng ngắn rồi trải dài ra, tạo cảm giác mở đầu bằng một hình ảnh gọn rồi giải thích hay kể tiếp.
Đôi câu đối trong giai thoại về Mạc Đĩnh Chi khi đi sứ phương Bắc, “Nhật hoả vân yên, bạch đán thiêu tàn ngọc thố / Nguyệt cung tinh đạn, hoàng hôn xạ lạc kim ô”, có dáng cách cú: đoạn đầu bốn chữ, đoạn sau sáu chữ. Đại ý vế trên: mặt trời là lửa, mây là khói, ban ngày đốt cháy vầng trăng (thỏ ngọc); vế dưới: mặt trăng là cung, sao là đạn, chiều tối bắn rơi mặt trời (quạ vàng). Câu chuyện thuộc loại giai thoại, nhưng đôi câu đối là ví dụ rất rõ về cấu trúc.
Một mẫu tự soạn ngắn hơn theo lối cách cú, đoạn đầu hai chữ, đoạn sau sáu chữ: “Mưa nắng, cha nuôi con trẻ khôn lớn / Sớm hôm, mẹ giữ nếp nhà ấm êm”. Đoạn ngắn “mưa nắng” đối “sớm hôm”, chữ cuối “nắng” trắc đối “hôm” bằng; đoạn dài “cha nuôi con trẻ khôn lớn” đối “mẹ giữ nếp nhà ấm êm”, chữ cuối “lớn” trắc đối “êm” bằng.
Lối cách cú hợp khi bạn muốn mở bằng một thời điểm, một hoàn cảnh (sáng sớm, đêm ba mươi, mưa nắng) rồi mới nói điều chính.
Lối gối hạc: ba đoạn trở lên
Gối hạc, còn gọi là hạc tất, nghĩa đen là “gối chân con hạc”, chỉ lối câu đối mà mỗi vế có từ ba đoạn trở lên, các đoạn nối nhau như những khớp chân hạc. Đây là thể dài và khó nhất, vì mỗi đoạn đều phải đối với đoạn tương ứng, và cả vế vẫn phải giữ một mạch ý.
Một đôi câu đối Tết tương truyền của Hồ Xuân Hương, được chép phổ biến với lời “Tối ba mươi, khép cánh càn khôn, ních chặt lại kẻo ma vương đưa quỷ tới / Sáng mồng một, lỏng then tạo hoá, mở toang ra cho thiếu nữ rước xuân vào”, là ví dụ của lối này. Mỗi vế có ba đoạn dài ba, bốn và chín chữ, đoạn nào cũng đối: tối ba mươi – sáng mồng một, khép cánh càn khôn – lỏng then tạo hoá. Chữ cuối các đoạn “mươi” – “một”, “khôn” – “hoá”, “tới” – “vào” đều ngược thanh. Các sách chép đôi câu này có chỗ khác nhau vài chữ, và tác giả cũng là theo lời tương truyền.
Câu đối gối hạc thường gặp ở câu đối viếng, câu đối tự thuật, câu đối trào phúng của các nhà nho, nơi người viết cần nhiều chữ để kể một câu chuyện hay một nỗi niềm. Ở câu đối dán cửa, gối hạc hiếm hơn vì khổ giấy và vì người qua đường khó đọc hết.
Nếu mới tập, đừng bắt đầu bằng gối hạc. Hãy làm chắc tay song quan và cách cú, rồi thử nối thêm một đoạn.
So sánh nhanh các thể và chọn thể cho việc của bạn
Bảng dưới gom đặc điểm từng thể và gợi ý dùng. Số chữ ghi ở đây là mức thường gặp, không phải giới hạn cứng.
| Thể | Hình dáng mỗi vế | Độ khó khi tự soạn | Hợp với |
|---|---|---|---|
| Tiểu đối | Một đoạn ngắn, thường bốn đến sáu chữ | Dễ nhất | Thiệp, chữ trên bánh, phông lễ nhỏ, lời chúc ngắn |
| Câu đối thơ | Một câu năm hoặc bảy chữ theo luật thơ | Vừa | Câu đối Tết, câu đối thờ, treo cột, dán cửa |
| Song quan | Hai đoạn dài bằng nhau | Vừa đến khó | Treo phòng khách, câu đối mừng có nhiều ý |
| Cách cú | Hai đoạn, ngắn trước dài sau | Khó | Câu mở bằng thời điểm hay hoàn cảnh |
| Gối hạc | Ba đoạn trở lên | Khó nhất | Câu đối viếng, tự thuật, câu đối dài trong văn chương |
Với phần lớn nhu cầu trong gia đình, tiểu đối và câu đối thơ bảy chữ là đủ dùng và dễ làm đúng. Thể dài chỉ đáng chọn khi bạn có nhiều điều thật sự muốn nói và đủ thời gian soát từng đoạn.
Câu hỏi thường gặp
Câu đối bảy chữ nhưng ngắt nhịp 4 – 3 có còn là câu đối thơ không?
Vẫn là câu đối thơ. Câu thơ bảy chữ có thể ngắt 4 – 3 hoặc 2 – 2 – 3, tuỳ ý và tuỳ cấu trúc từ. Điều cần giữ là hai vế ngắt nhịp giống nhau và các vị trí then chốt đối thanh. Đôi tương truyền của Cao Bá Quát ngắt 4 – 3 là ví dụ.
Song quan và cách cú khác nhau ở điểm nào?
Cả hai đều chia mỗi vế thành hai đoạn. Song quan có hai đoạn dài bằng nhau, đọc cân như hai cánh cửa. Cách cú có hai đoạn dài ngắn khác nhau, thường đoạn ngắn đứng trước, đoạn dài đứng sau. Khi soát, cả hai đều phải đối chữ cuối của từng đoạn.
Vì sao gọi là gối hạc?
Gối ở đây là đầu gối, khớp chân; hạc tất là cách nói Hán Việt cùng nghĩa. Chân hạc dài, có nhiều đốt nối nhau, nên người xưa mượn hình ảnh đó để gọi lối câu đối mỗi vế có nhiều đoạn nối tiếp. Tên gọi chỉ là một hình ảnh mô tả cấu trúc.
Câu đối dài có hay hơn câu đối ngắn không?
Không nhất thiết. Độ dài chỉ là hình thức. Một đôi tiểu đối bốn chữ như “Phúc như Đông Hải / Thọ tỷ Nam Sơn” được dùng rộng rãi hàng trăm năm, trong khi nhiều câu đối dài bị quên vì lắm chữ mà ý mỏng. Chọn thể theo điều bạn muốn nói và nơi sẽ treo.
Có quy định số chữ tối đa cho từng đoạn trong câu đối phú không?
Các sách văn học sử có nêu mức thường gặp, nhưng không thống nhất hoàn toàn và trong thực tế người xưa cũng không đếm cứng. Điều không đổi là đoạn tương ứng ở hai vế phải bằng số chữ và đối nhau. Bạn nên ưu tiên giữ luật đó hơn là lo về giới hạn.
Người mới tập nên bắt đầu từ thể nào?
Nên bắt đầu từ tiểu đối bốn chữ, rồi lên câu đối thơ năm, bảy chữ. Khi đã quen soát thanh và đối từ loại mới thử song quan. Cách cú và gối hạc để sau cùng. Đi theo thứ tự này, mỗi bước chỉ thêm một khó khăn mới nên đỡ nản.