Lời thăm người ốm tốt nhất ngắn, ấm và không bắt người bệnh phải giải thích: "Cháu nghe bác nằm viện nên vào thăm. Bác cứ nằm nghỉ, không phải ngồi dậy đâu. Cháu mong bác chóng khoẻ để về nhà." (mẫu tự soạn). Người bệnh mệt, đau, có khi ngại vì trông mình tiều tuỵ; khách thăm biết ý thì nói ít, ngồi không lâu, và để người bệnh dẫn câu chuyện.
Bài này gợi ý lời nói khi đến thăm ở bệnh viện hay ở nhà, lời nhắn cho người sắp mổ và vừa mổ xong, lời thăm hỏi đồng nghiệp, cấp trên đang ốm, cùng những câu nên tránh. Bài không bàn chuyện bệnh, thuốc hay cách chữa; đó là việc của bác sĩ điều trị, và chính khách thăm cũng không nên bàn những chuyện ấy bên giường bệnh.
Người bệnh cần gì ở một lời thăm
Nằm viện là quãng thời gian người ta mất quyền tự chủ: ăn theo giờ, ngủ theo giờ, mặc đồ bệnh viện, bị khám bất cứ lúc nào. Một lời thăm tốt trả lại cho người bệnh chút cảm giác mình vẫn là chính mình, vẫn là người cha, người đồng nghiệp, người bạn, không chỉ là một ca bệnh. Vì vậy câu chuyện bên giường bệnh nên xoay quanh con người họ: chuyện nhà, chuyện cơ quan nhẹ nhàng, chuyện con cháu, hơn là xoay quanh bệnh.
Người bệnh cũng cần được nghỉ. Nhiều người kể rằng sau một ngày có năm đoàn khách, họ mệt hơn cả sau ca truyền dịch, vì phải ngồi dậy, kể lại bệnh cho từng người, cảm ơn từng người. Lời thăm chu đáo vì thế thường đi kèm sự kín đáo: hỏi trước giờ nào tiện, đến ít người, ngồi chừng mười lăm, hai mươi phút, nói "bác nghỉ đi, cháu về" trước khi người bệnh phải mở lời.
Cuối cùng, người bệnh cần sự bình thường. Một khuôn mặt quá lo lắng, một giọng nói thương hại, hay những câu như "trời ơi, sao gầy thế này" khiến họ lo thêm cho chính mình. Hãy giữ giọng vui vừa phải, nói những chuyện bình thường, và nếu thấy người bệnh xúc động thì ngồi yên bên cạnh là đủ.
Lời thăm theo từng hoàn cảnh
Mỗi tình huống ốm đau cần một sắc thái lời nói khác. Mẫu câu đều tự soạn, bạn đổi xưng hô theo quan hệ:
| Hoàn cảnh | Trọng tâm | Câu mẫu |
|---|---|---|
| Ốm nhẹ, nằm viện vài ngày | Nhẹ nhàng, có chút vui | "Anh tranh thủ nghỉ mấy hôm cho lại sức, việc ở phòng bọn em chia nhau rồi." |
| Người cao tuổi nằm viện | Kính trọng, kiên nhẫn, nói chậm | "Bà ơi, cháu là Hoa con mẹ Lan đây. Cháu vào ngồi với bà một lúc." |
| Vừa bị tai nạn, gãy chân tay | Hỏi han, đỡ việc | "May mà anh tỉnh táo. Mấy tuần này đi lại khó, có gì cần mua anh cứ nhắn em." |
| Sản phụ sau sinh có biến chứng | Không bàn chuyện sinh nở, chỉ hỏi sức khoẻ mẹ | "Chị cứ nghỉ cho khoẻ, bé có người trông rồi." |
| Người ốm mà không muốn ai biết | Kín đáo, không loan tin | "Em biết chị không muốn nhiều người biết. Em chỉ muốn nói em đang nghĩ đến chị." |
Với người cao tuổi, nhớ giới thiệu lại mình là ai và con cháu nhà nào, vì người ốm nằm lâu dễ mệt, khó nhận ra người ít gặp. Với người ốm mà muốn giữ kín, tuyệt đối không đăng ảnh thăm bệnh lên mạng, không kể cho người khác nghe, kể cả với ý tốt là "để mọi người cùng hỏi han".
Lời nhắn trước khi người thân lên bàn mổ
Trước ca mổ, người bệnh thường lo lắng, nhịn ăn, nằm chờ. Lời nhắn lúc ấy nên giúp họ yên lòng, không làm họ lo thêm. Một vài mẫu tự soạn:
- "Mẹ cứ ngủ một giấc, tỉnh dậy là có con ngồi ngay bên cạnh."
- "Anh vào phòng mổ yên tâm nhé, việc nhà em lo hết rồi. Ra em đón."
- "Chị ơi, cả nhóm đang nghĩ đến chị. Mai chị tỉnh, chị nhắn một chữ cho bọn em yên tâm là được."
- "Bố đừng lo, các bác sĩ ở đây làm nhiều ca như thế rồi. Con chờ bố ở ngoài."
- "Em nghe anh sắp mổ, em chỉ nhắn để anh biết em đang chờ tin. Anh không cần trả lời."
Tránh kể chuyện ca mổ của người khác, nhất là chuyện không suôn sẻ. Tránh hỏi "có nguy hiểm không" ngay trước giờ mổ, vì người bệnh đã nghe bác sĩ giải thích và đang cố gắng không nghĩ đến. Nếu bạn là người nhà ký giấy tờ, những câu hỏi chuyên môn nên dành cho lúc gặp bác sĩ, không hỏi trước mặt người bệnh.
Với người theo một tôn giáo, câu "con cầu nguyện cho bố" hay "con thắp hương xin cho mẹ" là lời của chính người trong nhà và rất tự nhiên. Với người ngoài, nếu không biết niềm tin của người bệnh, nên dùng câu chung như "em đang nghĩ đến anh".
Hỏi thăm sau ca mổ và trong những ngày hồi phục
Ngay sau mổ, người bệnh thường mệt, đau, chưa muốn nói chuyện. Lời hỏi thăm lúc này nên đi qua người nhà, không gọi thẳng cho người bệnh. Mẫu tự soạn nhắn cho người nhà: "Chị ơi, anh ra khỏi phòng mổ chưa? Có tin gì chị nhắn em một câu, không vội." Khi người bệnh đã tỉnh táo và dùng điện thoại được, nhắn một câu ngắn cho chính họ: "Mừng anh qua được ca mổ. Cứ nghỉ đi, khoẻ hẳn rồi bọn em vào thăm."
Trong những ngày hồi phục, lời thăm có thể kèm việc cụ thể: mang cơm, trông con, chở đi tái khám. Nhiều người sau mổ phải kiêng ăn uống theo chỉ định, vì vậy khi muốn mang đồ ăn, hãy hỏi người nhà trước nên mang gì, đừng tự mang món mình nghĩ là bổ. Đây cũng là lý do không nên khuyên người bệnh ăn món này, uống bài thuốc kia: chế độ ăn sau mổ là việc của bác sĩ.
Với người hồi phục lâu, như sau mổ xương, sau tai biến, lời động viên nên nhìn vào tiến bộ nhỏ: "Hôm nay anh đi được tới cửa sổ rồi, tuần trước còn chưa ngồi dậy được." Những tiến bộ ấy người bệnh tự thấy chậm, nhưng người ngoài nhận ra và nói lên sẽ giúp họ có thêm sức tập.
Những câu nên tránh bên giường bệnh
Phần lớn những câu dưới đây được nói với ý tốt, nhưng khiến người bệnh mệt hoặc lo thêm:
- "Sao gầy thế, mặt xanh thế" — người bệnh biết mình trông thế nào, nghe nói ra chỉ thêm tự ti.
- "Bệnh này nhà bên cạnh cũng bị, nặng lắm" — kể chuyện người khác cùng bệnh, nhất là chuyện xấu, không giúp gì.
- "Uống thử bài lá này đi, chữa khỏi hẳn" — khuyên thuốc, thực phẩm chức năng hay mẹo chữa bệnh là việc khách thăm không nên làm.
- "Tại làm việc quá sức đấy", "tại hay ăn mặn đấy" — tìm nguyên nhân bệnh như trách người bệnh.
- "Chắc năm nay hạn nặng" — gắn ốm đau với vận hạn, sao xấu khiến người bệnh lo sợ không cần thiết.
- "Khi nào ra viện, khi nào đi làm lại được?" — câu hỏi về thời hạn tạo áp lực, nhất là với cấp dưới.
Nếu không biết nói gì, những câu đơn giản luôn đúng: "em mong anh mau khoẻ", "cả nhà nhớ bà", "có gì cần cứ bảo cháu". Người bệnh nhớ ai đã đến và ở bên mình, ít khi nhớ câu chữ.
Thăm người ốm ở nhà, ở quê
Không phải ai ốm cũng nằm viện. Nhiều người cao tuổi điều trị ở nhà, nằm một chỗ sau khi ngã, hay về quê dưỡng bệnh. Thăm người ốm ở nhà có phép riêng: báo trước với người nhà, không đến giờ cơm hay giờ người bệnh ngủ trưa, và không ở lại quá lâu dù gia đình mời nước. Ở nhiều vùng quê, hàng xóm, họ hàng sang thăm người ốm là nếp quen, người ta mang theo ít hoa quả, gói bánh, hỏi han vài câu rồi về; cái quý là việc sang thăm, không phải món mang theo.
Ở nhà, người bệnh thường thoải mái hơn trong viện, và có khi muốn trò chuyện lâu hơn. Đây là lúc nghe họ kể: chuyện ngày trẻ, chuyện con cháu, chuyện vườn tược. Với người cao tuổi nằm lâu, một buổi chiều có người ngồi nghe kể chuyện cũ là liều thuốc tinh thần mà con cháu bận rộn không phải lúc nào cũng mang lại được. Mẫu tự soạn khi chào về: "Hôm nay cháu nghe ông kể chuyện hồi đi bộ đội vui quá. Tuần sau cháu sang, ông kể tiếp cho cháu nghe nhé."
Cũng nên hỏi han người nhà đang chăm sóc. Người con gái ở nhà chăm mẹ nằm liệt, người vợ chăm chồng sau tai biến, họ cũng cần được hỏi một câu: "Chị chăm bác vất vả, chị có nghỉ được chút nào không?" Câu ấy cho họ thấy công sức của mình được nhìn thấy.
Thăm đồng nghiệp, cấp trên đang ốm
Đi theo nhóm nhỏ. Một phòng ban hai mươi người không nên kéo nhau vào viện cùng lúc. Cử hai, ba người đại diện, mang theo lời hỏi thăm của cả phòng, và hỏi trước người nhà giờ nào tiện.
Không mang chuyện công việc vào phòng bệnh. Câu "việc ở phòng anh yên tâm, mọi người lo được" là đủ. Không hỏi ý kiến về hồ sơ, không xin chữ ký, trừ khi chính người bệnh yêu cầu.
Lời của cấp trên với nhân viên. Cấp trên đến thăm nên nói rõ người bệnh cứ nghỉ cho khoẻ hẳn, quyền lợi của họ được bảo đảm theo quy định. Câu ấy giúp nhân viên bớt lo mất việc, một nỗi lo nhiều người không dám nói ra.
Lời của nhân viên với cấp trên. Giữ lễ nhưng không khách sáo quá: "Em chúc chị mau khoẻ. Cả phòng nhớ chị, việc vẫn chạy đều, chị cứ yên tâm nghỉ."
Thiệp chung của tập thể. Một tấm thiệp nhiều người ký, mỗi người một dòng ngắn, là món quà nhẹ nhưng người bệnh thường giữ lại. Mỗi dòng nên khác nhau, tránh mười người cùng viết "chúc chị mau khoẻ".
Câu hỏi thường gặp
Có nên vào viện thăm khi không được người nhà báo trước không?
Nên hỏi trước, vì người bệnh có thể đang làm thủ thuật, đang ngủ hoặc không muốn tiếp khách. Một tin nhắn cho người nhà "em muốn vào thăm anh, giờ nào tiện ạ" tránh được cảnh đến không đúng lúc, và gia đình cũng sắp xếp được người đón.
Thăm người ốm nên ngồi bao lâu?
Thường mười lăm đến hai mươi phút là vừa với người đang nằm viện. Nếu người bệnh vui và muốn bạn ngồi thêm, họ sẽ nói. Chủ động xin về trước khi người bệnh tỏ ra mệt là cách lịch sự, vì nhiều người bệnh ngại mở lời đuổi khách.
Có nên đưa trẻ nhỏ đi thăm người ốm ở bệnh viện không?
Nên hạn chế, vì bệnh viện có nhiều nguồn lây nhiễm và trẻ nhỏ dễ ồn ào ảnh hưởng người bệnh khác. Nhiều bệnh viện có quy định riêng về trẻ em vào khu điều trị. Nếu người bệnh rất muốn gặp cháu, có thể gọi video thay.
Người bệnh hỏi về bệnh của mình thì khách nên trả lời thế nào?
Không đoán, không phán. Nếu người bệnh hỏi "bệnh này có nặng không", khách thăm nên nói thật là mình không rõ và khuyến khích họ hỏi bác sĩ điều trị. Những câu trấn an kiểu "không sao đâu" khi chính bạn không biết có thể làm mất lòng tin.
Không đến thăm được thì nhắn gì?
Một tin nhắn ngắn gọn, gọi tên, nói mình đang nghĩ đến họ và mong họ chóng khoẻ, kèm câu không cần trả lời. Nếu thân, có thể nhờ người khác mang giúp một tấm thiệp hoặc một món nhỏ đã hỏi trước người nhà là phù hợp.