Khi bạn mình mất cha hoặc mẹ, lời chia buồn tốt nhất thường rất ngắn: gọi đúng tên người đã khuất theo vai vế, nói mình thương, và nói mình ở đây. Ví dụ mẫu tự soạn: "Mình được tin bác trai mất, thương bạn lắm. Có việc gì cần chạy, bạn cứ gọi mình." Câu ấy đủ, vì người đang chịu tang không đủ sức nghe một bài an ủi dài, càng không cần được giải thích vì sao chuyện này xảy ra.
Phần khó hơn nằm ở trước và sau phút thắp hương: nói gì khi gặp bạn ở rạp tang, nói gì với người lớn trong gia đình bạn, nhắn gì khi tang lễ đã xong mà bạn còn chưa đi làm lại được. Bài này đi qua từng lúc ấy, kèm những câu mẫu tự soạn cho bạn thân, bạn cũ lâu không gặp, đồng nghiệp và cấp trên. Thứ tự lễ viếng và cách ghi băng hoa đã có nhiều nơi bàn; ở đây chỉ bàn chuyện lời nói.
Vì sao mất cha mẹ là nỗi mất mát có hình dạng riêng
Người mất cha hoặc mẹ không chỉ mất một người thân. Họ mất người đã biết mình từ lúc chưa biết nói, mất người giữ những chuyện cũ của cả nhà, và nhiều người bỗng thấy mình trở thành lớp trên cùng của gia đình. Có người ba mươi tuổi, có người sáu mươi tuổi, nhưng cảm giác "từ nay không còn ai để gọi bố, gọi mẹ" thì giống nhau. Hiểu điều đó, bạn sẽ thấy vì sao những câu như "bác cũng thọ rồi" hay "ai rồi cũng đến lúc" làm người nghe hụt hẫng: tuổi của người mất không làm nỗi nhớ của người ở lại nhẹ đi.
Hoàn cảnh của từng nhà cũng khác. Có nhà người cha ốm lâu năm, con cái đã chăm suốt mấy năm trời, nỗi buồn lẫn với kiệt sức và cả cảm giác nhẹ nhõm mà họ ngại nói ra. Có nhà người mẹ mất đột ngột sau một cơn đau, con ở xa về không kịp. Có người mất cha mẹ khi quan hệ còn đang dở dang, còn giận nhau chưa làm lành. Lời chia buồn không cần đoán đúng hoàn cảnh ấy; nó chỉ cần không áp một khuôn cảm xúc lên người nghe. Nói "thương bạn" thay vì "chắc bạn đau lắm" là để chừa chỗ cho mọi kiểu cảm xúc họ đang có.
Vì vậy, khung chung cho mọi lời chia buồn trong trường hợp này gồm ba vế: nhắc người đã khuất bằng cách gọi đúng vai vế (bác trai, bác gái, cô, chú, cụ), nói tình cảm của mình bằng một chữ thật (thương, tiếc, buồn), và đưa ra một sự có mặt cụ thể. Ba vế đó đủ cho cả lúc đứng trước linh cữu lẫn lúc nhắn tin.
Nói gì ở từng thời điểm: từ lúc nghe tin đến sau tang lễ
Mỗi giai đoạn người chịu tang cần một thứ khác nhau. Bảng dưới gợi ý điều nên nói và độ dài vừa phải cho từng lúc.
| Thời điểm | Người chịu tang đang cần gì | Nên nói | Độ dài |
|---|---|---|---|
| Vừa nghe tin | Biết có người hay tin, không phải trả lời nhiều | Một tin nhắn ngắn báo mình đã biết và thương | Một đến hai câu |
| Lúc đến viếng, sau khi thắp hương | Được nắm tay, được thấy bạn bè có mặt | Câu chia buồn ngắn, gọi đúng vai vế người mất | Vài câu, không kéo bạn ra nói chuyện riêng |
| Ngày đưa tang | Được đỡ việc, không phải tiếp chuyện | Gần như không cần nói, có mặt và làm việc được nhờ | Càng ít càng tốt |
| Một, hai tuần sau | Được hỏi han khi mọi người đã thôi đến | Hỏi bạn ngủ được không, ăn uống thế nào, rủ đi cà phê | Một tin nhắn hoặc một cuộc gọi |
| Lễ bốn mươi chín ngày, trăm ngày, giỗ đầu | Được nhớ cùng | Nhắn một câu nhớ đến bác, hỏi gia đình có cần phụ gì | Ngắn, đúng ngày |
Phần đông người đi viếng chỉ có mặt ở hai dòng đầu. Những lời ở ba dòng sau ít người nhớ làm, nên chính chúng lại để lại ấn tượng lâu nhất. Một tin nhắn vào đúng ngày giỗ đầu của bác, khi mọi người đã quên, thường được người nhận nhắc lại nhiều năm sau.
Câu mẫu khi đứng trước bạn ở nhà tang lễ
Sau khi thắp hương và vái, bạn đến chỗ người chịu tang đứng đáp lễ. Đây là lúc nói ngắn nhất. Một vài câu mẫu tự soạn:
- Với bạn thân: "Thương bạn quá. Mình ở đây, cần gì bạn cứ bảo."
- Với bạn cũ lâu không gặp: "Nghe tin bác gái, mình về ngay. Hồi nhỏ sang nhà bạn, bác hay cho mình ăn cơm. Mình nhớ bác lắm."
- Với đồng nghiệp: "Cả phòng được tin bác mất đều thương anh. Việc ở cơ quan anh cứ yên tâm, mọi người lo được."
- Với cấp trên: "Em thành kính chia buồn với chị và gia đình. Em xin phép ở lại phụ việc nếu nhà cần người."
- Với cha hoặc mẹ còn lại của bạn: "Cháu là bạn của Minh, cháu đến thắp cho bác nén hương. Bác giữ sức khoẻ, có gì cháu với Minh lo."
- Khi thật sự không biết nói gì: nắm tay bạn, gật đầu, nói "mình thương bạn". Thế là đủ.
Câu "cho mình gửi lời chia buồn" vẫn dùng được, nhưng nó nghe như lời của người ngoài. Với người thân thiết, câu có chữ "thương" và một hành động cụ thể ấm hơn nhiều. Khi gia đình bạn đang tiếp nhiều khách, nói xong thì lùi ra, để người sau vào; người chịu tang sẽ nhớ bạn đã đến, không nhớ bạn nói dài hay ngắn.
Kể một chuyện nhỏ về người đã khuất
Vì sao chuyện nhỏ lại an ủi. Người mất cha mẹ sợ nhất là người thân của mình bị quên. Khi bạn kể "hồi đó bác chở mình đi thi bằng xe đạp", bạn cho họ thấy bác còn sống trong trí nhớ của người khác. Đó là thứ mà câu chia buồn chung chung không làm được.
Chọn chuyện gì. Một kỷ niệm cụ thể, có hình ảnh, có chút ấm áp: bữa cơm, lời dặn, thói quen của bác. Tránh những chuyện liên quan đến bệnh tật lúc cuối đời, chuyện tiền bạc, hay mâu thuẫn trong gia đình, dù bạn có biết.
Kể lúc nào. Không nhất thiết lúc đứng trước linh cữu. Kể khi ngồi uống nước với bạn tối hôm ấy, hoặc nhắn sau tang lễ còn tốt hơn, vì lúc đó bạn có tâm trí để nghe và nhớ.
Khi bạn không quen người đã mất. Đồng nghiệp chưa từng gặp cha mẹ của nhau vẫn nói được: "Em hay nghe chị kể về mẹ, nghe là biết bác thương chị lắm." Câu ấy mượn chính lời của người chịu tang, nên không bao giờ sai.
Nghe họ kể lại. Nhiều người chịu tang muốn kể về cha mẹ mình. Nếu bạn hỏi "bác hồi trẻ làm nghề gì", hãy chuẩn bị ngồi nghe lâu. Lắng nghe một người kể về cha mẹ đã mất là một cách chia buồn, có khi là cách tốt nhất.
Nhắn tin, gọi điện trong những tuần sau tang lễ
Sau ngày đưa tang, khách thôi đến, rạp được dỡ, người chịu tang quay lại căn nhà vắng. Đó thường là lúc nỗi buồn rõ nhất, và cũng là lúc họ ít được hỏi han nhất. Một tin nhắn vào tuần thứ hai có thể đơn giản như mẫu tự soạn: "Mấy hôm nay bạn ngủ được không? Cuối tuần mình qua, mình mang đồ ăn sang nhé." Câu hỏi cụ thể dễ trả lời hơn câu "bạn ổn không", vì người đang buồn hầu như không bao giờ trả lời thật câu ấy.
Với đồng nghiệp quay lại làm việc, đừng coi như không có chuyện gì, cũng đừng nhắc đi nhắc lại trước đông người. Một câu riêng là đủ: "Chị đi làm lại rồi à, có việc gì nặng chị cứ đẩy cho em mấy hôm." Nếu người ấy là cấp dưới của bạn, hãy chủ động giảm việc, hỏi xem họ cần nghỉ thêm không, và cho họ biết không cần cảm ơn hay giải thích.
Những mốc lễ sau tang như bốn mươi chín ngày, trăm ngày, giỗ đầu tuỳ phong tục của từng gia đình và từng vùng. Bạn không cần biết hết; chỉ cần nhớ ngày mất của bác và nhắn một câu vào dịp gần đó: "Sắp đến ngày giỗ đầu bác rồi, nhà bạn có cần mình sang phụ gì không?" Đó là sự có mặt kéo dài, thứ mà người chịu tang nhớ nhất.
Những câu nên tránh khi bạn vừa mất cha mẹ
Phần lớn câu gây tổn thương đều được nói với ý tốt. Dưới đây là những câu hay gặp và lý do nên tránh:
- "Bác cũng thọ rồi, đi thế là nhẹ nhàng" — tuổi thọ không làm nỗi mất nhẹ đi; để chính gia đình nói câu ấy nếu họ muốn.
- "Mình hiểu cảm giác của bạn" — mỗi nỗi mất mát một khác, kể cả khi bạn cũng đã mất cha mẹ; nói "mình cũng từng mất mẹ, nên mình thương bạn" thì nhẹ hơn.
- "Chắc là số rồi" hay mọi câu giải thích bằng số phận, nhân quả, ý trời — người nghe có thể không cùng niềm tin, và câu ấy biến cái chết thành chuyện đáng phải xảy ra.
- "Sao không đưa bác đi viện sớm hơn" — câu hỏi về điều trị, dù vô tình, khiến người chịu tang tự trách.
- "Bạn phải mạnh mẽ lên" — họ không cần phải mạnh mẽ ngay; cho phép họ buồn quan trọng hơn.
- "Có gì cứ gọi nhé" mà không bao giờ gọi lại — lời mời chung chung bắt người đang mệt phải tự mở lời; tốt hơn là đề nghị một việc cụ thể.
Nếu lỡ nói một câu như trên, đừng cuống. Một lời sửa lại nhẹ nhàng, như "mình nói vụng quá, ý mình là thương bạn", thường được đón nhận dễ dàng. Người chịu tang nhớ thiện ý của bạn nhiều hơn câu chữ.
Khi nỗi buồn của bạn mình kéo dài
Đau buồn sau khi mất cha mẹ không có thời hạn. Nhiều người khóc khi nghe một bài hát cũ sau cả năm trời, và điều đó bình thường. Bạn bè không cần thúc người ấy "vượt qua" theo một mốc nào. Việc của bạn là tiếp tục có mặt: rủ đi ăn, hỏi han vào ngày lễ, ngày sinh nhật của người đã mất, những ngày mà gia đình ấy thấy trống nhất.
Tuy vậy, có những dấu hiệu nên để ý: bạn mình mất ngủ triền miền, bỏ ăn, không đi làm được trong thời gian dài, thu mình khỏi mọi người, hoặc nói những câu cho thấy họ không muốn sống tiếp. Khi đó lời chia buồn không còn đủ. Bạn có thể nhẹ nhàng gợi ý họ gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, nói rằng đi gặp người có chuyên môn không có nghĩa là yếu đuối, và đề nghị đi cùng. Nếu có dấu hiệu nguy hiểm tức thời, hãy báo người nhà của họ và gọi cấp cứu, đừng giữ bí mật một mình.
Câu hỏi thường gặp
Không quen biết cha mẹ của đồng nghiệp thì có cần đi viếng không?
Không bắt buộc, nhưng nếu cơ quan có đoàn đi viếng thì bạn nên đi cùng nếu sắp xếp được. Nếu không đi được, một tin nhắn riêng ngắn gọn gửi đồng nghiệp vẫn được đón nhận, miễn là đúng lúc và có chữ thương chứ không chỉ là câu chia buồn mang tính thủ tục.
Nên gọi người đã khuất là gì trong lời chia buồn?
Gọi theo vai vế so với mình: bác trai, bác gái nếu người mất lớn tuổi hơn cha mẹ mình, cô chú nếu nhỏ hơn, cụ nếu đã rất cao tuổi. Khi không rõ, gọi bác là an toàn. Tránh gọi "bố bạn", "mẹ bạn" trống không vì nghe thiếu kính trọng.
Bạn ở xa không về được thì nói gì?
Gọi điện nếu bạn thân thiết, nhắn tin nếu không chắc người chịu tang có tâm trí nghe máy. Nói rõ mình ở xa không về kịp, thắp hương từ xa trong lòng, và hẹn khi về sẽ đến thắp hương cho bác. Rồi giữ lời hẹn đó.
Có nên đăng lời chia buồn lên mạng xã hội không?
Chỉ nên viết khi chính gia đình đã đăng tin báo tang công khai. Viết dưới bài của họ một câu ngắn là đủ. Đừng tự đăng tin về cái chết của cha mẹ người khác khi gia đình chưa thông báo, vì có thể họ chưa báo hết cho họ hàng.
Bạn mình khóc thì nên làm gì?
Để bạn khóc. Ngồi cạnh, đưa khăn, đặt tay lên vai nếu hai người đủ thân. Không cần nói "đừng khóc nữa". Nước mắt trong tang lễ là bình thường, và việc bạn ở yên bên cạnh nói nhiều hơn mọi lời khuyên.
Sau bao lâu thì có thể nhắc lại chuyện người đã mất?
Không có mốc cố định. Nhiều người chịu tang mong được nghe người khác nhắc đến cha mẹ mình, vì thế nghĩa là cha mẹ chưa bị quên. Nên để ý phản ứng của họ; nếu họ hưởng ứng và kể tiếp thì cứ trò chuyện, nếu họ lảng đi thì dừng lại.