Với cha mẹ vừa mất con, lời chia buồn nên thật ngắn và không tìm cách giải thích: "Cô chú ơi, cháu thương cô chú quá. Cháu không biết nói gì, cháu chỉ muốn ở đây." (mẫu tự soạn). Đây là nỗi mất mát mà tiếng Việt cũng không có tên riêng: người mất cha mẹ gọi là mồ côi, người mất bạn đời gọi là góa, còn cha mẹ mất con thì không có chữ nào. Thừa nhận rằng mình không có lời nào đủ là cách thành thật nhất.
Bài này dành cho bạn bè, đồng nghiệp, họ hàng muốn đến với một gia đình vừa mất con, dù đứa trẻ còn nhỏ hay đã trưởng thành. Bài gợi ý những câu nên nói, những câu tuyệt đối nên tránh, cách nhắc đến tên đứa trẻ, và cách ở bên gia đình ấy trong những tháng sau. Bài không bàn nghi lễ tang, vốn khác nhau theo tôn giáo và phong tục từng nhà.
Vì sao đây là lời chia buồn khó nhất
Người ta có thể chuẩn bị tinh thần cho cái chết của cha mẹ già, nhưng không cha mẹ nào chuẩn bị cho việc tiễn con. Nỗi đau ấy đi kèm cảm giác trái tự nhiên, và rất thường đi kèm sự tự trách: giá như mình để ý sớm hơn, giá như hôm ấy không cho con đi. Bất cứ câu nào chạm vào chuyện "giá như" đều có thể làm vết thương sâu thêm, dù người nói không hề có ý đó.
Cha mẹ mất con cũng thường bị vây bởi quá nhiều lời khuyên. Người khuyên phải mạnh mẽ vì những đứa con còn lại, người khuyên sinh thêm, người đem chuyện kiếp trước kiếp sau ra giải thích. Những lời ấy xuất phát từ mong muốn làm cho nỗi đau có nghĩa, nhưng với người trong cuộc, chúng thường như một sự gạt đi. Điều họ cần trước hết là được phép đau, không bị ai bảo phải đau ít hơn hay nhanh hơn.
Vì vậy, quy tắc đầu tiên khi chia buồn với cha mẹ mất con là nói ít. Một cái nắm tay, một câu thương, rồi im lặng ở bên. Sự im lặng có mặt ở đây không phải là thất lễ; đó là cách tôn trọng nỗi đau không lời nào chạm tới.
Những câu ngắn nên nói
Các mẫu dưới đây đều tự soạn, đổi xưng hô cho hợp quan hệ. Chọn một câu, nói chậm, không cần nói thêm:
- "Em thương anh chị lắm. Em ở đây."
- "Cháu không có lời nào đủ, cháu chỉ muốn đến thắp cho bé nén hương."
- "Bé Na ngoan lắm, em nhớ hôm bé chạy ra cổng chào em." (khi bạn có kỷ niệm thật với đứa trẻ)
- "Chị không phải nói gì đâu, em ngồi với chị một lúc."
- "Việc nhà mấy hôm nay để em lo, anh chị cứ ở bên nhau."
- Với con đã trưởng thành: "Anh Tuấn sống tử tế với mọi người, cả xóm ai cũng quý. Cháu thương cô chú."
Cha mẹ mất con thường rất sợ con mình bị quên. Gọi tên đứa trẻ, nhắc một điều tốt đẹp về con, là việc nhỏ nhưng mang ý nghĩa lớn. Nếu bạn không biết đứa trẻ, chỉ cần gọi đúng tên mà gia đình vẫn gọi, đừng gọi chung chung là "đứa bé" hay "thằng bé".
Giọng nói cũng quan trọng như câu chữ. Nói nhỏ, chậm, đứng hoặc ngồi ngang tầm với cha mẹ đứa trẻ, không nói vọng từ xa hay nói trong lúc đang vội ra về. Nếu nghẹn lời, bạn cứ dừng lại; một câu nói dở dang vì xúc động vẫn chân thành hơn một câu trơn tru.
Những câu nên tránh và vì sao
Bảng dưới gom những câu hay được nói nhất trong đám tang trẻ nhỏ và người trẻ. Chúng đều xuất phát từ lòng tốt nhưng để lại tổn thương:
| Câu hay gặp | Người nghe có thể hiểu là | Nói thay bằng |
|---|---|---|
| "Anh chị còn trẻ, rồi sẽ có đứa khác" | Đứa con vừa mất có thể thay thế | "Em thương bé, thương anh chị" |
| "May mà còn đứa lớn" | Nỗi đau này nên nhỏ đi vì còn con khác | "Hai anh chị nhớ giữ sức, cháu lớn cũng cần bố mẹ lắm" |
| "Chắc bé về trời làm thiên thần" | Một niềm tin tôn giáo áp lên gia đình có thể không cùng niềm tin | Không nói gì về chuyện sau cái chết, trừ khi gia đình tự nói trước |
| "Số bé chỉ đến thế", "nợ nhau đến thế" | Cái chết của con là định mệnh, không ai có quyền buồn | Không giải thích nguyên nhân dưới bất kỳ hình thức nào |
| "Sao lúc đó không đưa đi viện ngay" | Lỗi là của cha mẹ | Không hỏi, không bình luận về chuyện chữa trị |
| "Đừng khóc nữa, khóc bé không đi được" | Không được phép đau | Ngồi bên, đưa khăn, để họ khóc |
Dòng thứ ba và thứ tư đáng nhấn mạnh. Gia đình có thể theo một tôn giáo, và chính họ có thể tìm an ủi trong niềm tin ấy. Nhưng niềm tin đó là của họ để nói ra, không phải của khách để áp vào. Nếu gia đình nói "bé về với Chúa" hay "bé đi về cõi Phật", bạn có thể đáp lại trong lời của họ; nếu họ không nói, đừng mở đầu.
Khi đứa trẻ mất từ rất sớm
Sảy thai, thai lưu, mất con lúc sơ sinh. Những mất mát này thường bị xem nhẹ vì người ngoài chưa từng gặp đứa bé. Với cha mẹ, đứa con ấy đã có tên, có giường, có những kế hoạch. Lời chia buồn vẫn cần thiết và nên trân trọng như mọi cái chết khác.
Câu nên nói. Mẫu tự soạn: "Em nghe tin rồi, em thương chị và bé lắm. Chị cần gì cứ nhắn em, không cần trả lời đâu." Nếu cha mẹ đã đặt tên cho con, gọi tên ấy.
Câu nên tránh. "Chưa thành hình thì đỡ buồn", "may mà mất sớm, lớn rồi mới đau", "lần sau cẩn thận hơn". Những câu này phủ nhận nỗi đau và gợi ý lỗi ở người mẹ.
Đừng quên người cha. Lời chia buồn thường dồn về người mẹ, trong khi người cha cũng mất con và thường bị bảo phải gánh vác. Một câu hỏi riêng cho anh, "anh có ổn không", có thể là câu đầu tiên ai đó hỏi anh từ hôm ấy.
Tôn trọng sự riêng tư. Nhiều gia đình không muốn nói ra chuyện sảy thai. Nếu biết qua người khác, cứ để họ chủ động kể; một tin nhắn riêng, kín đáo, tốt hơn nhắc lại giữa chỗ đông người.
Ở bên gia đình trong những tháng sau
Cha mẹ mất con thường kể rằng sau tang lễ, bạn bè bắt đầu tránh mặt họ, không phải vì vô tâm mà vì sợ nói sai. Kết quả là gia đình càng cô độc. Bạn không cần lời lẽ đặc biệt, chỉ cần tiếp tục xuất hiện: một tin nhắn mỗi tuần, một hộp đồ ăn, một lời rủ đi bộ buổi sáng. Mẫu tự soạn: "Chiều nay em đi chợ, chị có cần mua gì không? Em mang qua, không cần mời em vào đâu."
Những ngày khó nhất thường là sinh nhật của đứa trẻ, ngày khai giảng mà đáng lẽ con được đi học, ngày lễ thiếu nhi, Tết. Ghi nhớ những ngày ấy và nhắn một câu, như "hôm nay sinh nhật bé, em vẫn nhớ", là một trong những điều quý giá nhất bạn làm được. Gia đình biết con mình còn được nhớ ngoài ngôi nhà ấy.
Nếu gia đình còn những đứa con khác, đừng quên chúng. Anh chị em của đứa trẻ đã mất cũng đang buồn, và thường bị lặng lẽ bỏ quên khi cha mẹ còn đang đau. Một người lớn đưa chúng đi chơi một buổi, hỏi han chúng, là đang đỡ cho cả nhà.
Khi người mất con là đồng nghiệp, nhân viên của bạn
Nơi làm việc là chỗ nhiều cha mẹ mất con phải quay lại sớm hơn họ muốn. Ngày đầu đi làm lại thường rất nặng: mọi người nhìn, có người tránh mặt, có người hỏi han quá nhiều. Đồng nghiệp tốt nhất là người chào như mọi ngày, rồi nói riêng một câu ngắn. Mẫu tự soạn: "Chị đi làm lại rồi. Em vẫn thương chị và bé. Việc gì chị thấy nặng, chị cứ để lại em làm." Câu ấy không đòi chị phải trả lời, cũng không bắt chị kể lại.
Nếu bạn là cấp trên, lời chia buồn cần đi kèm sự sắp xếp thật: hỏi người ấy có cần nghỉ thêm không, có muốn giảm việc gặp khách trong một thời gian không, có cần làm việc từ xa vài ngày không. Nói rõ rằng mọi lựa chọn đều được, và không cần giải thích. Tránh khen kiểu "em mạnh mẽ quá, đi làm lại sớm thế", vì có người đi làm sớm chỉ vì ở nhà không chịu nổi, lời khen ấy khiến họ thấy phải tiếp tục tỏ ra mạnh mẽ.
Trong phòng, nên nhắc nhẹ mọi người tránh những câu chuyện về con cái quá vô tư ngay trước mặt người ấy trong những tuần đầu, nhưng cũng đừng biến họ thành người mà không ai dám nói chuyện cùng. Khi người ấy tự nhắc đến con mình, mọi người cứ lắng nghe tự nhiên. Đến ngày sinh nhật hay ngày giỗ của đứa trẻ, một tin nhắn riêng của trưởng phòng hoặc một đồng nghiệp thân là đủ ấm.
Khi nào nên gợi ý tìm đến chuyên gia
Nỗi đau mất con có thể kéo dài nhiều năm, và đó không phải là bệnh. Nhưng có những lúc nỗi đau làm người ta không thể tiếp tục sinh hoạt: mất ngủ triền miền, bỏ ăn, không đi làm được, không chăm được những đứa con còn lại, hoặc nói đến chuyện muốn chết. Khi thấy những dấu hiệu ấy kéo dài, bạn có thể nhẹ nhàng gợi ý gia đình gặp bác sĩ hoặc chuyên gia tâm lý, và đề nghị đi cùng hoặc giúp tìm chỗ khám.
Cách nói nên tránh giọng chẩn đoán. Thay vì "chị bị trầm cảm rồi", hãy nói mẫu tự soạn: "Em thấy chị mệt quá, lâu lắm rồi chưa ngủ được. Có những người giỏi giúp được người mất con, em đi cùng chị đến gặp họ một lần nhé." Nếu có dấu hiệu nguy hiểm tức thời, hãy báo người thân trong gia đình và gọi cấp cứu ngay, không giữ chuyện một mình.
Câu hỏi thường gặp
Có nên đưa con nhỏ của mình đến viếng đám tang một đứa trẻ không?
Tuỳ quan hệ và độ tuổi. Nếu các con là bạn thân của nhau, gia đình có tang có khi rất xúc động khi thấy bạn của con mình đến. Nhưng nên hỏi trước, giữ thời gian ngắn, và chuẩn bị cho con biết sẽ thấy gì. Với trẻ quá nhỏ, có thể để ở nhà.
Mình cũng từng mất con, có nên kể ra không?
Nói ngắn rằng mình hiểu phần nào, ví dụ "nhà em cũng từng mất bé", có thể giúp gia đình thấy bớt cô độc. Nhưng đừng kể dài chuyện của mình trong tang lễ, vì lúc đó trọng tâm là gia đình họ. Để dành câu chuyện của mình cho lúc họ hỏi.
Có nên gửi đồ chơi, quà cho anh chị em của đứa trẻ đã mất không?
Có thể, nếu bạn thân với gia đình. Một món quà nhỏ kèm lời hỏi han cho thấy những đứa trẻ còn lại cũng được quan tâm. Tránh quà quá lớn hay dịp quá rình rang, vì gia đình có thể chưa muốn những niềm vui ồn ào trong nhà.
Gia đình không muốn ai đến viếng thì phải làm sao?
Tôn trọng mong muốn ấy. Gửi một tin nhắn hoặc tấm thiệp ngắn nói rằng bạn thương họ và sẵn sàng khi họ cần, không đòi hồi âm. Sau vài tuần có thể hỏi lại nhẹ nhàng xem họ đã muốn gặp người khác chưa.
Bao lâu sau thì có thể rủ cha mẹ mất con đi chơi, đi tiệc?
Không có thời hạn chung. Hãy mời, nhưng nói rõ họ từ chối cũng không sao, ví dụ "nếu anh chị chưa muốn đi thì để lần khác, em vẫn mời tiếp". Đừng thôi mời chỉ vì họ từ chối vài lần, vì việc được mời cho họ thấy mình chưa bị bỏ lại.
Có nên nhắc đến đứa trẻ khi gặp lại sau nhiều năm không?
Thường là nên, nếu nhắc với sự trìu mến. Nhiều cha mẹ mất con kể rằng sau vài năm, gần như không còn ai nhắc tên con mình, và điều đó còn buồn hơn. Một câu như "em vẫn nhớ bé hồi đó" có thể khiến họ rơi nước mắt nhưng thường là nước mắt biết ơn.