Trong lời chúc, đại từ xưng hô quyết định giọng của cả câu: cùng một mong ước, xưng "con" nghe kính cẩn, xưng "cháu" nghe vừa thân vừa giữ lễ, xưng "em" nghe gần gũi, xưng "mình" nghe ngang hàng. Chọn sai đại từ, lời chúc dù hay vẫn lệch, có khi làm người nhận phật ý.
Nguyên tắc chung rất đơn giản: xưng hô trong lời chúc nên giống hệt cách bạn vẫn xưng hô với người đó ngoài đời, chỉ trau chuốt hơn một chút. Bài đưa bảng gợi ý theo người nhận, cách xưng khi một người viết thay cả nhà hay cả tập thể, những khác biệt vùng miền hay gây lúng túng, và các lỗi thường gặp nơi công sở.
Vì sao một chữ xưng hô làm đổi cả lời chúc
Tiếng Việt không có một đại từ trung tính dùng cho mọi người như nhiều ngôn ngữ khác. Mỗi lần mở miệng, người nói phải tự đặt mình vào một vị trí so với người nghe: lớn hơn hay nhỏ hơn, thân hay sơ, trong nhà hay ngoài ngõ. Lời chúc là lúc vị trí ấy được nói ra rõ nhất, vì nó thường bắt đầu bằng "con chúc", "cháu chúc", "em chúc".
Vì vậy người nhận đọc đại từ trước khi đọc nội dung. Một đứa cháu đã lớn viết "mình chúc bà" sẽ khiến bà thấy lạ; một nhân viên mới viết "em chúc anh" cho giám đốc ngoài năm mươi có thể bị xem là suồng sã, trong khi viết "cháu chúc chú" lại kéo quan hệ công việc sang quan hệ gia đình. Không có lựa chọn nào an toàn tuyệt đối; lựa chọn tốt nhất là đại từ hai người vẫn dùng hằng ngày.
Khó nhất là những quan hệ chưa định hình: bố mẹ của người yêu, sếp mới, đối tác lần đầu gặp, họ hàng xa ít khi về quê. Với những người này, cách an toàn là nghe xem họ tự xưng thế nào với mình, hoặc hỏi một người trong nhà họ. Đoán bừa rồi sửa sau thì khó hơn hỏi trước.
Bảng xưng hô gợi ý theo người nhận
Bảng dưới là cách xưng phổ biến; nhà nào cũng có lệ riêng, và lệ của nhà người nhận luôn đứng trước bảng này.
| Người nhận | Gọi | Người viết xưng | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Ông bà nội, ngoại | ông bà, ông, bà | cháu; con (nhiều nhà miền Nam, miền Trung) | Viết cho cả hai ông bà thì gọi chung "ông bà" ở câu đầu |
| Bố mẹ, cha mẹ, ba má | theo cách gọi trong nhà | con | Con đã có gia đình viết chung thì xưng "vợ chồng con", "chúng con" |
| Bố mẹ chồng, bố mẹ vợ | bố mẹ, thầy u, ba má (theo nhà chồng/vợ) | con | Gọi theo cách gọi của chính vợ hoặc chồng trong nhà đó |
| Cô dì chú bác, cậu mợ | đúng vai: bác, chú, cô, dì, cậu, mợ | cháu | Viết cho hai vợ chồng thì gọi cả hai: "chú thím", "cậu mợ", "bác trai bác gái" |
| Anh chị ruột, anh chị họ | anh, chị, kèm tên hoặc thứ | em | Anh chị họ lớn tuổi hơn bố mẹ mình vẫn gọi theo vai trong họ |
| Thầy cô | thầy, cô | em; con (học trò nhỏ, hoặc thầy cô quen gọi "con") | Học trò cũ đã lớn tuổi thường vẫn giữ "em" |
| Sếp, cấp trên | anh, chị; chú, cô khi chênh tuổi nhiều và nơi làm quen gọi thế | em; cháu | Theo cách gọi chung trong cơ quan |
| Đối tác, khách hàng | anh, chị, quý công ty | em; xưng bằng tên đơn vị | Thư chính thức xưng bằng tên đơn vị, chữ ký cá nhân ở cuối |
| Bạn bè cùng lứa | tên, bạn, cậu, mày (khi đã thân) | mình, tớ, tao (khi đã thân) | Thiệp tay nên dùng mình – bạn để người nhà họ đọc cũng không ngại |
Khi không chắc người nhận lớn hay nhỏ tuổi hơn mình, nhất là ở công sở, chọn vai thấp hơn một bậc (xưng em, gọi anh chị) thường ít rủi ro hơn chọn vai cao. Người nhận có thể sửa lại cho bạn bằng chính cách họ trả lời.
Khi một người viết thay cả nhà, cả nhóm
"Chúng con", "chúng cháu". Dùng khi nhiều anh chị em, nhiều cháu cùng chúc người lớn. Viết "chúng con kính chúc bố mẹ" thì nên ký tên đủ các con ở cuối, hoặc ghi "các con" để không ai thấy mình bị bỏ sót.
"Vợ chồng con", "vợ chồng cháu". Dùng khi cặp vợ chồng chúc người lớn bên nội hoặc bên ngoại. Người viết thường là người con ruột của nhà đó; người con dâu, con rể đứng tên thứ hai cũng không sao, miễn là có đủ cả hai.
"Gia đình chúng con", "gia đình cháu". Hợp với thiệp gửi họ hàng, gửi thầy cô, khi cả nhà có con nhỏ đi theo. Ở cuối nên ghi tên chủ hộ hoặc tên hai vợ chồng, kèm "và các cháu".
"Cả phòng", "tập thể lớp". Thiệp của một nhóm gửi cấp trên, gửi thầy cô thường xưng bằng tên tập thể: "Phòng Hành chính kính chúc anh", "Tập thể lớp 12A1 chúc cô". Cách này tránh được chuyện mỗi người một đại từ khác nhau.
Khi người viết nhỏ tuổi nhất nhóm. Người viết đứng tên thay cả nhóm không nên dùng đại từ của riêng mình. Một nhân viên trẻ viết thay cả phòng gửi trưởng phòng đã lớn tuổi thì vẫn xưng theo tập thể, không xưng "cháu" cho cả phòng.
Khác biệt vùng miền hay gây lúng túng
Ở miền Bắc, anh chị của bố mẹ gọi là bác, em trai của bố là chú, em gái của bố là cô, em gái của mẹ là dì, em trai của mẹ là cậu. Ở miền Nam, cách gọi có chỗ khác: nhiều nhà gọi chung chị và em gái của mẹ là dì, không phân bác với dì như miền Bắc, và hay gọi kèm thứ tự sinh, như bác Hai, chú Ba, cô Tư, dì Năm. Người con cả trong nhiều gia đình miền Nam được gọi là thứ Hai, không phải thứ Nhất.
Ở miền Trung, mỗi vùng giữ những cách gọi riêng. Ở Huế, nhiều nhà gọi bà là "mệ", gọi cô là "o"; ở nhiều vùng Nghệ An, Hà Tĩnh, người lớn tuổi vẫn gọi bố là "bọ", gọi mẹ là "mạ" hoặc "mệ". Những cách gọi ấy mang nhiều tình cảm, và người nhận thường rất vui khi lời chúc gọi đúng chữ quen thuộc của họ.
Nguyên tắc khi lời chúc đi qua hai vùng, như con dâu người Bắc viết cho mẹ chồng người Nam: gọi theo cách nhà người nhận vẫn gọi, xưng theo vai mình trong nhà đó. Nếu chồng gọi mẹ là "má", người vợ cũng gọi là "má" trong thiệp, dù ở nhà mình quen gọi "mẹ". Điều này cho thấy người viết đã coi mình là người nhà, và thường được quý hơn mọi lời chúc hoa mỹ.
Kính gửi hay gửi, viết hoa hay không
Chữ "kính" đứng trước động từ, như "kính gửi", "kính chúc", thể hiện sự tôn trọng với người lớn tuổi, thầy cô, cấp trên. Với ông bà, cha mẹ, chữ "kính chúc" vẫn được dùng nhiều, nhất là trong thiệp Tết, thiệp mừng thọ. Với bạn bè, đồng nghiệp ngang hàng, bỏ chữ "kính" cho tự nhiên; dùng nó với bạn thân dễ nghe như đùa.
Viết hoa đại từ để tỏ lòng kính trọng, như "Ông Bà", "Thầy", "Mẹ" ở giữa câu, là lối nhiều người dùng trong thư tay, thiệp mừng. Theo chính tả thông thường, đại từ ở giữa câu không viết hoa, nhưng trong thư từ riêng, cách viết hoa để tỏ ý kính được chấp nhận rộng rãi. Nếu chọn viết hoa, hãy giữ nhất quán từ đầu đến cuối; viết hoa chỗ có chỗ không trông như sơ suất.
Một chi tiết nhỏ khác là thứ tự khi gọi nhiều người. Thói quen phổ biến là gọi người lớn tuổi hoặc có vai cao hơn trước: "ông bà và bố mẹ", "thầy và cô", "bác trai bác gái". Với vợ chồng ngang tuổi, nhiều người gọi người có quan hệ gần với mình hơn trước. Không có luật cứng, nhưng thứ tự hợp lý giúp lời chúc không bị chê là thiếu để ý.
Xưng hô trong nhóm chat và lời chúc công khai
Lời chúc gửi vào nhóm chat gia đình, nhóm lớp, nhóm cơ quan có một điểm khó: một câu chúc được nhiều người đọc, mỗi người lại ở một vai khác nhau với người viết. Chúc mừng sinh nhật một người cô trong nhóm họ hàng, đứa cháu xưng "cháu", nhưng người em họ của cô đọc vào vẫn thấy hợp, vì đại từ được chọn theo người nhận chính chứ không theo người đọc.
Nguyên tắc vì vậy là: gọi đích danh người được chúc ở đầu câu, rồi xưng theo vai của mình với đúng người đó. "Chúc mừng sinh nhật cô Hạnh, cháu chúc cô…" rõ ràng hơn "Chúc mừng sinh nhật nha" thả vào nhóm, vì câu sau khiến người đọc không biết ai đang chúc ai, với tư cách gì.
Lời chúc công khai trên trang cá nhân cũng vậy. Bình luận dưới bài của một người thầy cũ, học trò vẫn xưng "em", gọi "thầy", dù cả trăm người khác đọc. Viết tắt, dùng biểu tượng thay chữ có thể hợp với bạn bè, nhưng với người lớn tuổi, lời chúc đủ chữ, đủ dấu vẫn được quý hơn. Nếu điều muốn nói là chuyện riêng, hãy nhắn riêng; lời chúc công khai chỉ nên là câu ngắn, đúng mực.
Những lỗi xưng hô hay gặp
Phần lớn lỗi xưng hô trong lời chúc không do không biết, mà do viết vội hoặc chép mẫu. Soát lại năm chỗ sau trước khi gửi:
- Đổi đại từ giữa chừng: mở bằng "con chúc bố mẹ", đến giữa thư lại thành "chúc hai bác", vì chép một đoạn từ mẫu viết cho người khác.
- Dùng "bạn" với người lớn tuổi: chữ "bạn" trong mẫu tin nhắn đăng trên mạng hợp với người ngang hàng, không hợp với cô chú, thầy cô.
- Dùng "quý vị" với một người: "quý vị" là số nhiều, dành cho tập thể; viết cho một người thì dùng "anh", "chị", "ông", "bà".
- Gọi tên không kèm đại từ với người lớn hơn: "Chúc Lan sinh nhật vui" với một chị đồng nghiệp hơn mười tuổi dễ bị xem là cộc.
- Xưng "mình" trong thiệp gửi bố mẹ của bạn thân: với bạn là mình – bạn, nhưng thiệp mừng thọ bố mẹ bạn thì phải xưng "cháu", gọi "bác".
Một mẹo nhỏ: sau khi viết xong, dùng chức năng tìm chữ trên điện thoại hoặc máy tính để soát từng đại từ đã dùng. Nếu thấy cả "con" và "cháu" xuất hiện trong cùng một lời chúc gửi một người, gần như chắc chắn có chỗ chép nhầm.
Câu hỏi thường gặp
Chúc bố mẹ của người yêu thì xưng gì khi chưa cưới?
Phổ biến nhất là xưng "cháu", gọi "hai bác" hoặc "cô chú" theo cách người yêu bạn gợi ý. Chuyển sang xưng "con", gọi "bố mẹ" thường đợi sau lễ ăn hỏi hoặc khi chính người lớn bảo bạn gọi như vậy. Hỏi người yêu trước là cách chắc nhất.
Sếp trẻ hơn mình thì xưng hô trong lời chúc thế nào?
Nhiều nơi vẫn gọi theo tuổi: sếp nhỏ tuổi hơn thì gọi bằng tên kèm "em" hoặc chức danh, người viết xưng "anh", "chị". Một số nơi lại quen gọi sếp là "anh", "chị" bất kể tuổi. Cách an toàn là theo đúng cách cả phòng đang gọi sếp hằng ngày.
Viết thiệp chung cho cả lớp gửi cô giáo thì ký tên ra sao?
Xưng bằng tên tập thể ở đầu, như "Tập thể lớp 9A chúc cô", và ở cuối ghi "Các em học sinh lớp 9A" hoặc để từng bạn ký tên nhỏ quanh thiệp. Cách thứ hai tốn chỗ hơn nhưng cô giáo thường giữ lại lâu hơn.
Người miền Nam xưng "con" với ông bà, có sai không?
Không sai. Ở nhiều gia đình miền Nam và miền Trung, cháu xưng "con" với ông bà là chuyện bình thường, thậm chí thân thiết hơn "cháu". Lời chúc nên theo đúng thói quen của nhà người nhận; người ở vùng khác không nên coi đó là lỗi.
Thư chúc Tết khách hàng nên xưng thế nào cho chuyên nghiệp?
Thư chính thức thường xưng bằng tên đơn vị, gọi khách là "quý khách" hoặc "quý công ty", rồi ký họ tên, chức danh ở cuối. Lời nhắn riêng của nhân viên phụ trách gửi khách quen thì xưng "em", gọi "anh chị" như khi trao đổi công việc hằng ngày.
Có cần viết hoa chữ "Bố Mẹ" trong thiệp không?
Không bắt buộc. Viết hoa để tỏ ý kính là lối nhiều người dùng trong thư riêng và được chấp nhận; viết thường cũng đúng chính tả. Điều quan trọng là thống nhất trong cả tấm thiệp, không viết hoa chỗ này rồi viết thường chỗ khác.