Viết câu đối mừng lên thiệp, phông hay băng hoa cần giữ ba điều: vế trên luôn ở bên phải người xem khi viết dọc hoặc ở dòng trên khi viết ngang, mỗi vế giữ nguyên số chữ không cắt xén, và chữ đủ to để đọc được ở khoảng cách người xem đứng. Phần lớn lỗi trình bày không nằm ở câu chữ mà ở khâu in: vế đặt ngược, dấu thanh rơi mất, chữ bị hoa che.
Bài này đi qua từng vật dụng hay mang câu đối mừng: phông cưới và phông mừng thọ, băng lẵng hoa khai trương, thiệp gấp và thiệp phẳng, bánh mừng thọ, tin nhắn. Cuối bài là danh sách soát trước khi gửi in, áp dụng cho mọi dịp.
Nguyên tắc chung: vế nào ở đâu
Câu đối truyền thống viết chữ Hán theo cột dọc, đọc từ phải sang trái. Vì vậy vế trên treo bên phải của người đứng đối diện, vế dưới bên trái. Câu đối quốc ngữ treo đôi theo lối cũ vẫn giữ thứ tự này ở phần lớn đình, nhà, phông lễ; một số nơi đảo lại cho thuận lối đọc trái sang phải. Khi không thống nhất được trong nhà, theo lối cũ và giữ một cách cho mọi vật dụng trong cùng một sự kiện.
Cách nhận vế trên nhanh nhất là nhìn chữ cuối: vế trên kết bằng thanh trắc (sắc, hỏi, ngã, nặng), vế dưới kết bằng thanh bằng (không dấu, huyền). Người làm in ấn không biết câu đối thường đặt theo thứ tự bạn gửi file, nên trong file gửi đi, ghi rõ "vế trên – đặt bên phải người xem".
Khi viết ngang, như trong thiệp hay tin nhắn, vế trên ở dòng trên, vế dưới ở dòng dưới. Không viết hai vế nối liền trên một dòng có dấu phẩy, vì người đọc khó thấy chỗ đối.
Hoành phi, nếu có, đặt ngang phía trên, ở giữa hai vế. Cụm chữ Hán bốn chữ trên hoành phi đọc từ phải sang trái nếu viết chữ Hán; nếu chỉ in phiên âm quốc ngữ, đọc từ trái sang phải như chữ thường.
Phông cưới và phông mừng thọ
Phông là nơi câu đối được nhìn nhiều nhất và lên ảnh nhiều nhất. Những điều nên làm:
- Mỗi vế một cột dọc ở mép phông, mỗi tiếng một hàng. Câu bảy chữ là bảy hàng; không ép hai tiếng vào một hàng cho đỡ cao.
- Chừa khoảng trống phía dưới cột chữ ít nhất bằng chiều cao một người đứng, vì cô dâu chú rể hay ông bà sẽ đứng chụp ảnh trước phông. Chữ ở thấp sẽ bị che.
- Không đặt hoa giả, bóng bay đè lên cột chữ. Hoa nên ở góc trên và dưới cùng, chừa thân cột cho chữ.
- Màu chữ tương phản với nền: vàng hoặc trắng trên nền đỏ, đỏ hoặc đen trên nền vàng nhạt. Chữ nhũ kim tuyến lên ảnh hay bị loá, kiểm tra bằng cách chụp thử bản in mẫu dưới đèn.
- Phần giữa phông dành cho chữ Song hỷ hoặc chữ Thọ và tên người được mừng. Câu đối ở hai mép không cần to bằng chữ giữa.
- Ghi ngày âm lịch, nếu có, ở dòng nhỏ dưới tên, và kiểm tra lại việc đổi lịch trước khi in.
Với phông mừng thọ, nhiều nhà dùng nền vàng nhạt thay vì đỏ để khác với không khí đám cưới và Tết. Câu đối chữ đỏ trên nền vàng đọc rõ, lên ảnh dịu mắt.
Băng lẵng hoa khai trương, mừng thọ, mừng cưới
Lẵng hoa thường có hai dải băng hai bên. Băng hẹp và rủ xuống, nên cách viết khác hẳn phông:
- Dải bên phải người xem mang vế trên hoặc lời chúc, dải bên trái mang vế dưới hoặc tên người tặng.
- Nếu dùng câu đối, chọn câu năm chữ hoặc cụm bốn chữ. Câu bảy chữ trên băng hẹp phải thu cỡ chữ, đứng ngoài đường không đọc được.
- Chữ viết từ trên xuống, mỗi tiếng một hàng, giống phông.
- Tên người tặng ghi gọn, không ghi chức danh dài. Tên công ty viết đúng tên giao dịch ngắn, không cần loại hình doanh nghiệp đầy đủ.
- Lẵng hoa mừng thọ nên tránh ruy băng đen, trắng, tím đậm vì nhiều nơi coi là màu tang. Băng đỏ, vàng, hồng là lựa chọn an toàn.
- Kiểm tra dải băng sau khi hoa được cắm: hoa rủ dài có thể che mất hai ba chữ cuối.
Mẫu năm chữ tự soạn cho lẵng hoa mừng thọ: "Tóc bạc lòng thêm sáng / Cây già lá vẫn xanh". Vế trên kết chữ "sáng" thanh sắc, vế dưới kết chữ "xanh" thanh bằng; tóc bạc đối cây già, lòng thêm sáng đối lá vẫn xanh. Đôi câu ngắn, đọc được từ xa.
Thiệp mừng: gấp đôi hay phẳng, in hay viết tay
Thiệp gấp đôi có hai trang trong. Cách trình bày quen là vế trên ở trang phải, vế dưới ở trang trái, viết dọc, lời chúc riêng ở giữa hoặc ở trang sau. Nếu thiệp nhỏ, viết ngang cả đôi câu ở đầu trang phải, vế trên dòng trên, rồi tới lời chúc và chữ ký.
Thiệp phẳng một mặt chỉ đủ chỗ cho đôi câu và một hai dòng chúc. Đặt đôi câu ở nửa trên, viết ngang, chữ lớn hơn lời chúc; tên người tặng ở góc dưới bên phải.
Thiệp viết tay luôn được trân trọng hơn thiệp in, kể cả khi chữ không đẹp. Viết bằng bút mực đen hoặc đỏ đậm, tránh bút bi xanh nhạt vì trên giấy thiệp màu chữ sẽ chìm. Viết nháp ra giấy trước để canh khoảng cách, tránh cảnh vế dưới bị thiếu chỗ phải viết nhỏ dần.
Thiệp in sẵn có câu đối thì kiểm tra câu trước khi mua. Nhiều thiệp in câu không đúng luật, hai vế lệch chữ, hoặc in câu đối Tết lên thiệp mừng thọ. Nếu câu in sẵn không ổn, chọn thiệp trơn và tự viết.
Chữ quốc ngữ viết dọc và lỗi dấu tiếng Việt
Câu đối quốc ngữ viết dọc theo từng tiếng: mỗi tiếng một hàng, chữ cái của một tiếng viết ngang trên hàng đó. Không viết dọc từng chữ cái, như tách "xuân" thành x, u, â, n chồng lên nhau; cách này khó đọc và trông như lỗi.
Dấu thanh và dấu mũ là chỗ hay hỏng nhất. Một số kiểu chữ trang trí không hỗ trợ đầy đủ tiếng Việt: dấu bị lệch sang bên, chữ ư, ơ thiếu râu, hoặc tự đổi sang kiểu chữ khác ở riêng các chữ có dấu. Trước khi in, xem kỹ bản mẫu ở kích thước thật, không chỉ xem trên màn hình điện thoại.
Kiểu chữ thư pháp quốc ngữ có nét bay, đôi khi dấu bị hoà vào nét trang trí. Chữ "hiền" có thể trông như "hiên", chữ "sắt" như "sắc". Nhờ một người không biết trước câu đối đọc thử từ bản in: họ đọc đúng từng chữ thì in được.
Viết hoa: thường chỉ viết hoa chữ đầu mỗi vế, hoặc viết hoa toàn bộ nếu kiểu chữ là chữ in. Không viết hoa ngẫu nhiên giữa câu. Tên riêng trong câu đối, nếu có, viết hoa theo chính tả.
Bánh mừng thọ, bánh cưới và tin nhắn
Mặt bánh nhỏ chỉ đủ cho một chữ Thọ, một cụm bốn chữ như Phúc như Đông Hải hoặc một dòng chúc ngắn. Không nhồi cả đôi câu bảy chữ lên mặt bánh, vì chữ viết bằng kem sẽ nhoè, dấu thanh dễ mất. Nếu muốn có câu đối trên bánh, đặt hai thẻ giấy nhỏ ghi hai vế cắm hai bên.
Bánh cưới nhiều tầng thường không ghi chữ, hoặc chỉ một chữ Song hỷ hay tên hai bạn. Câu đối để trên phông và thiệp là đủ.
Khi gửi câu đối qua tin nhắn, viết hai vế thành hai dòng, đủ dấu, không viết tắt. Thêm một dòng nói rõ đây là câu tự soạn hay câu dân gian, và một dòng lời chúc riêng. Tin nhắn chỉ có đôi câu trơn trọi trông như chuyển tiếp từ đâu đó.
Thiệp điện tử nên dùng định dạng ảnh có kích thước vừa đọc trên điện thoại: chữ của câu đối không nhỏ hơn cỡ chữ tin nhắn thường. Người lớn tuổi đọc trên điện thoại mà phải phóng to mới thấy chữ thì phần câu đối sẽ bị bỏ qua.
Tranh chữ đóng khung: thượng khoản, hạ khoản và ấn
Khi câu đối mừng được viết thành tranh chữ để làm quà lâu dài, bố cục theo lối thư pháp có thêm hai dòng chữ nhỏ. Dòng cạnh vế trên, gọi là thượng khoản, ghi người nhận và dịp mừng, ví dụ "kính mừng ông bà nhân dịp lễ thọ". Dòng cạnh vế dưới, gọi là hạ khoản, ghi người tặng, thời điểm và có khi cả người viết.
Hai dòng này luôn nhỏ hơn hẳn chữ của câu đối và không tính vào số chữ của vế. Ghi tên vào trong vế là lỗi hay gặp ở câu đối đặt làm vội, làm hai vế lệch nhau và lời mừng mất trang trọng.
Ấn, tức con dấu đỏ của người viết, thường đóng ở cuối dòng hạ khoản. Nếu người viết là người trong nhà, không có ấn cũng không sao. Đừng đóng thêm những con dấu trang trí không rõ nghĩa chỉ để cho có màu đỏ.
Với tranh chữ quốc ngữ, hai dòng thượng khoản, hạ khoản viết chữ thường, cùng kiểu chữ hoặc kiểu đơn giản hơn câu chính. Ngày tháng nên ghi theo một lịch thống nhất; nếu ghi âm lịch, ghi rõ chữ âm lịch để người xem sau này không nhầm.
Soát trước khi gửi in
Danh sách dùng cho mọi vật dụng, từ phông, băng hoa tới thiệp:
- Đếm chữ hai vế, phải bằng nhau.
- Xem chữ cuối: vế trên thanh trắc, vế dưới thanh bằng. Ghi rõ trong file gửi in vế nào đặt bên phải người xem.
- Phóng to bản mẫu, soát từng dấu thanh, dấu mũ, chữ ư, ơ, đ.
- Nhờ một người chưa biết câu đọc to từ bản mẫu.
- Đối chiếu tên người, ngày tháng trên vật dụng với thiệp mời, chú ý ngày âm lịch.
- Hình dung chỗ đặt thật: người đứng, hoa cắm, cột nhà có che mất phần nào của chữ không.
- Lưu file gốc để nếu phải in lại, chỉ sửa đúng chỗ sai.
Bảy bước mất chừng mười lăm phút nhưng tránh được cảnh cả buổi lễ đứng trước một câu đối in sai. Với những món quà lâu dài như câu đối gỗ, tranh chữ, khâu soát này còn quan trọng hơn vì lỗi khắc không sửa được; xem thêm vật phẩm trên Vật Phẩm Phong Thủy để biết các kiểu trình bày.
Câu hỏi thường gặp
Trên thiệp viết ngang thì vế nào ở trên?
Vế trên, tức vế có chữ cuối thanh trắc, viết ở dòng trên; vế dưới có chữ cuối thanh bằng viết ở dòng dưới. Không viết hai vế nối liền trên cùng một dòng, vì người đọc khó nhận ra hai vế đối nhau.
Phông cưới in câu đối dọc hay ngang?
Thường in dọc ở hai mép phông, mỗi vế một cột, mỗi tiếng một hàng. Cách này giữ đúng dáng câu đối truyền thống và chừa phần giữa cho chữ Song hỷ cùng tên hai bạn. Câu in ngang dọc mép trên phông dễ bị nhầm thành khẩu hiệu.
Băng lẵng hoa dài bao nhiêu chữ là vừa?
Băng hẹp nên vừa nhất là cụm bốn chữ hoặc câu năm chữ mỗi bên, chữ to đọc được từ ngoài đường. Câu bảy chữ vẫn in được nếu băng dài, nhưng chữ sẽ nhỏ. Tên người tặng nên ở dải riêng hoặc dòng nhỏ cuối dải.
Kiểu chữ nào hợp để in câu đối quốc ngữ?
Chọn kiểu chữ hỗ trợ đủ dấu tiếng Việt, nét rõ, ít trang trí ở phần dấu. Kiểu chữ thư pháp đẹp nhưng cần kiểm kỹ bản in xem dấu có bị lẫn vào nét không. Bản mẫu nên xem ở kích thước thật trước khi in số lượng lớn.
Có nên ghi chữ mẫu tự soạn lên câu đối không?
Không cần ghi lên phông hay băng hoa. Chữ mẫu tự soạn là cách ghi nguồn khi chia sẻ hay đăng câu đối ở nơi công khai. Trên quà tặng, nếu câu do chính bạn soạn, bạn nói khi trao, hoặc ghi một dòng trong thiệp kèm theo.
Câu đối viết tay có bắt buộc dùng bút lông không?
Không bắt buộc. Bút lông cho nét đẹp nhưng cần luyện. Trên thiệp, bút mực đen hoặc đỏ đậm, chữ viết cẩn thận là đủ trang trọng. Điều người nhận quý là bạn tự viết, không phải bạn viết đẹp như người làm thư pháp.