Câu đối chữ Hán mừng thọ quen thuộc nhất ở Việt Nam là "Phúc như Đông Hải trường lưu thủy / Thọ tỷ Nam Sơn bất lão tùng", nghĩa là phúc như biển Đông nước chảy mãi, thọ như núi Nam cây tùng không già. Câu này cùng một số cụm bốn chữ như Ngũ phúc lâm môn, Phúc thọ khang ninh xuất hiện trên tranh chữ, câu đối gỗ, bánh thọ và thiệp mừng khắp nơi.
Bài này không đặt câu chữ Hán mới, chỉ giải thích những câu đã lưu hành rộng: đọc thế nào, từng chữ nghĩa gì, hình ảnh lấy từ đâu và dùng trong hoàn cảnh nào cho hợp. Nếu bạn định mua hoặc nhờ viết một bức câu đối chữ Hán tặng ông bà, đọc xong bạn sẽ biết kiểm tra chữ, tránh treo ngược hay ghép nhầm vế.
Đôi câu Phúc như Đông Hải: đọc từng chữ
Vế trên: Phúc như Đông Hải trường lưu thủy. Phúc là điều may lành, như là giống như, Đông Hải là biển phía đông, trường là dài lâu, lưu là chảy, thủy là nước. Cả vế: phúc giống như biển phía đông, nước chảy mãi không cạn.
Vế dưới: Thọ tỷ Nam Sơn bất lão tùng. Thọ là sống lâu, tỷ (còn đọc là tỉ) là sánh với, Nam Sơn là núi phía nam, bất là không, lão là già, tùng là cây tùng. Cả vế: tuổi thọ sánh với núi phía nam, như cây tùng không già.
Hai vế đối nhau rất chỉnh. Phúc đối thọ, như đối tỷ, Đông Hải đối Nam Sơn, trường lưu đối bất lão, thủy đối tùng. Chữ cuối vế trên là thủy, thanh trắc; chữ cuối vế dưới là tùng, thanh bằng. Vì vậy dù viết chữ Hán hay phiên âm quốc ngữ, bạn đều nhận ra vế nào là vế trên.
Nhiều nơi chỉ dùng phần bốn chữ đầu: Phúc như Đông Hải, Thọ tỷ Nam Sơn. Dạng rút gọn này hợp với bánh thọ, thiệp nhỏ hoặc hai dải lụa hai bên một chữ Thọ lớn. Khi rút gọn vẫn giữ đúng thứ tự, phúc trước thọ sau.
Hình ảnh biển Đông, núi Nam và cây tùng từ đâu ra
Núi Nam chỉ tuổi thọ từ rất sớm. Hình ảnh lấy núi phía nam để ví tuổi thọ đã có trong Kinh Thi, tập thơ cổ của Trung Hoa. Núi vốn đứng lâu không đổi, nên người xưa dùng nó để chúc người trên sống lâu và vững vàng.
Biển Đông chỉ sự rộng và không cạn. Nước biển chảy mãi, đầy mãi là hình ảnh dễ hiểu cho phúc, tức những điều tốt lành dồi dào. Trong câu đối, Đông Hải chỉ là hình ảnh văn chương về một vùng biển lớn, không trỏ tới một địa điểm cụ thể nào để khấn cầu.
Cây tùng là cây xanh quanh năm. Tùng chịu được rét, không rụng lá vào mùa đông, nên được chọn làm biểu tượng của người già mà vẫn cứng cỏi. Trong tranh mừng thọ, tùng thường đi với hạc, ghép thành cảnh tùng hạc.
Câu đối không phải lời phán. Đây là lời chúc mang tính văn chương. Người treo câu này không tin rằng tuổi thọ sẽ giống một quả núi; họ mượn hình ảnh lớn để nói tấm lòng kính trọng. Hiểu như vậy để không gắn câu đối với chuyện cầu xin hay vận số.
Các cụm chữ Hán bốn chữ hay gặp trong lễ mừng thọ
Ngoài đôi câu trên, những cụm bốn chữ dưới đây thường được viết thành hoành phi, đề trên bánh hoặc in thiệp. Phiên âm theo cách đọc Hán Việt phổ biến.
| Cụm chữ | Nghĩa từng chữ | Nghĩa chung | Dùng khi |
|---|---|---|---|
| Phúc thọ khang ninh | phúc lành, sống lâu, khoẻ mạnh, yên ổn | Có phúc, sống lâu, khoẻ và bình yên | Mừng thọ chung, hợp cả ông lẫn bà |
| Ngũ phúc lâm môn | năm, phúc, tới, cửa | Năm điều phúc tới cửa nhà | Treo trong nhà, dùng cả dịp Tết |
| Phúc lộc thọ | phúc, lộc, thọ | Ba điều mong muốn quen thuộc | Thiệp, bánh, tranh ba ông |
| Thọ tỷ Nam Sơn | thọ, sánh, núi, nam | Sống lâu như núi Nam | Bánh thọ, thiệp nhỏ |
| Vạn thọ vô cương | muôn, thọ, không, bờ cõi | Sống lâu không giới hạn | Cụm cổ, thời quân chủ hay dùng chúc vua, nay ít dùng cho người thường |
| Tùng hạc diên niên | tùng, hạc, kéo dài, năm | Như tùng như hạc, tuổi được kéo dài | Đi kèm tranh tùng hạc |
Năm điều phúc trong cụm Ngũ phúc được các sách giải thích không hoàn toàn giống nhau; cách giảng phổ biến gồm sống lâu, giàu có, yên lành, có đức tốt và trọn đời bình an. Khi giảng cho người được mừng, nhiều người chỉ nói ý chung là năm điều tốt lành, không cần đi vào từng điều.
Khi nào nên chọn câu chữ Hán, khi nào chọn chữ quốc ngữ
Câu chữ Hán hợp với không gian trang trọng: phòng khách có bàn thờ, nhà thờ họ, buổi lễ có nhiều cụ cao niên trong họ. Với nhiều người lớn tuổi, nhìn thấy nét chữ Hán quen là thấy được kính trọng. Câu chữ Hán cũng hợp làm quà lâu dài vì ít bị lỗi thời.
Nhược điểm là phần lớn con cháu không đọc được. Nếu chọn câu chữ Hán, bạn nên in kèm phiên âm và nghĩa trên thiệp mời hoặc nói một câu giải thích khi trao, để người trẻ trong nhà hiểu mình đang chúc gì. Treo một câu mà cả nhà không ai giảng được thì phần ý nghĩa mất đi một nửa.
Câu chữ quốc ngữ hợp với buổi mừng thọ thân mật, nhà có nhiều cháu nhỏ, hoặc khi gia đình muốn đưa chuyện riêng của ông bà vào câu. Bạn có thể kết hợp: hoành phi chữ Hán một chữ Thọ ở giữa, hai bên là câu đối quốc ngữ tự soạn. Cách này vừa trang trọng vừa dễ hiểu.
Không nên tự đặt câu chữ Hán mới nếu bạn không học chữ Hán. Ghép chữ theo kiểu tra từ điển rất dễ sai ngữ pháp, đối không chỉnh, hoặc vô tình ra nghĩa không hay. Câu đã lưu truyền rộng có cái lợi là đã qua nhiều đời người đọc và chỉnh sửa.
Kiểm tra một bức câu đối chữ Hán trước khi tặng
Câu đối chữ Hán bán sẵn hoặc nhờ người viết đôi khi có lỗi. Trước khi mang về, soát mấy điểm sau:
- Đếm chữ: hai vế phải bằng nhau. Câu Phúc như Đông Hải đủ là bảy chữ mỗi vế; dạng rút gọn là bốn chữ mỗi vế.
- Xem chữ đầu hai vế: vế trên bắt đầu bằng chữ Phúc, vế dưới bằng chữ Thọ. Hai chữ này có hình dạng khác hẳn nhau nên dễ nhận ngay cả khi không đọc chữ Hán.
- Hỏi người viết phiên âm từng chữ và tự so với phiên âm trong bài này, nhất là chữ tỷ và chữ tùng.
- Xem cách treo đề xuất: vế trên đặt bên phải của người đứng nhìn vào, vế dưới bên trái.
- Với câu đối gỗ khắc, xem kỹ nét chữ ở các góc vì lỗi khắc khó sửa; nếu tìm mẫu tham khảo, xem thêm vật phẩm trên Vật Phẩm Phong Thủy.
- Nếu có chữ ký và ấn của người viết, giữ lại vì đó là phần của tác phẩm, đừng cắt bỏ khi đóng khung.
Nếu không chắc, chụp ảnh gửi cho một người biết chữ Hán trong họ hoặc thầy cô dạy Hán Nôm kiểm tra. Một lỗi chữ trên câu đối mừng thọ treo nhiều năm sẽ bị nhắc đi nhắc lại.
Chữ Thọ đơn và chữ Thọ trăm kiểu
Nhiều gia đình không treo cả đôi câu mà chỉ treo một chữ Thọ lớn ở giữa phòng. Chữ Thọ có rất nhiều cách viết: lối chân phương dễ đọc, lối thảo uốn lượn, và lối cách điệu tròn thường thấy trên bát đĩa, vải gấm. Bộ "bách thọ", tức một trăm cách viết chữ Thọ xếp thành một bức, là đề tài quen trong thư pháp và đồ trang trí.
Khi chọn chữ Thọ, điều cần biết là các kiểu cách điệu đôi khi được làm cho đẹp mắt mà xa nét gốc. Nếu muốn treo trong lễ có nhiều cụ biết chữ, chọn kiểu dễ nhận. Nếu chỉ để trang trí, kiểu cách điệu tròn trên bánh và khăn trải bàn cũng đủ.
Một chữ Thọ đơn có thể đi với hai vế câu đối quốc ngữ, hoặc đứng riêng. Nếu treo riêng, không cần thêm dòng chữ nào bên cạnh; khoảng trống quanh chữ giúp chữ nổi bật. Màu nền thường là đỏ son, chữ vàng hoặc đen, nhưng nhiều nhà dùng nền vàng nhạt cho mừng thọ để khác với không khí Tết.
Cần phân biệt chữ Thọ mừng sống lâu với cách dùng chữ thọ trong đồ tang như áo quan, khăn tang ở một số vùng. Trong ngữ cảnh lễ mừng, không ai lẫn hai việc này, nhưng nếu bạn đặt làm quà, nói rõ là quà mừng thọ để người làm chọn hoa văn và màu sắc cho đúng.
Phúc hay Phước, Thọ đứng trước hay sau: những chỗ hay nhầm
Ở Nam Bộ, chữ phúc thường được đọc và viết là phước, nên trên thiệp miền Nam bạn sẽ gặp "Phước như Đông Hải". Đây là cách đọc địa phương của cùng một chữ Hán, không phải lỗi. Trên cùng một bức, chỉ cần thống nhất một cách; trộn "Phúc" ở vế này với "Phước" ở chỗ khác trên thiệp dễ làm người đọc tưởng in sai.
Lỗi hay gặp nhất là đảo vế: treo vế bắt đầu bằng chữ Thọ bên phải và vế chữ Phúc bên trái. Lỗi này thường xảy ra khi người treo quen đọc chữ quốc ngữ từ trái sang phải. Nhìn chữ cuối là biết: thủy là thanh trắc nên vế đó là vế trên.
Lỗi thứ hai là ghép nửa câu này với nửa câu khác, ví dụ "Phúc như Đông Hải, Thọ tỷ Nam Sơn bất lão tùng", vế trên bốn chữ, vế dưới bảy chữ. Khi in thiệp gấp, nhiều người cắt bớt một vế cho vừa chỗ mà quên cắt vế còn lại. Hai vế luôn phải bằng nhau.
Lỗi thứ ba là dịch nghĩa quá đà, kiểu "chúc ông sống lâu như núi, giàu như biển". Câu gốc không nói tới giàu; phúc rộng hơn tiền bạc, gồm cả sức khoẻ, con cháu, sự yên ổn. Khi giảng cho trẻ nhỏ trong nhà, bạn chỉ cần giảng gọn: phúc là những điều tốt lành, thọ là sống lâu.
Câu hỏi thường gặp
Chữ tỷ trong Thọ tỷ Nam Sơn đọc là tỷ hay tỉ?
Hai cách viết đều chỉ một chữ Hán nghĩa là sánh với. Theo quy định chính tả hiện nay, nhiều sách viết tỉ với chữ i, nhưng trên câu đối và thiệp mừng thọ, cách viết tỷ với chữ y vẫn rất phổ biến. Chọn một cách và giữ thống nhất trên cùng một bức.
Câu Phúc như Đông Hải có dùng cho bà được không?
Được. Câu này không phân biệt nam nữ, dùng chung cho mọi người cao tuổi. Nếu muốn có chi tiết riêng cho bà, bạn có thể giữ câu chữ Hán làm câu chính và viết thêm một lời chúc quốc ngữ trên thiệp, nhắc tới điều bà quý nhất.
Có nên in câu đối chữ Hán lên bánh mừng thọ?
Bánh nhỏ chỉ đủ chỗ cho một chữ Thọ hoặc bốn chữ như Phúc như Đông Hải. Chữ Hán nhiều nét viết bằng kem rất dễ nhòe, nên nhiều tiệm dùng chữ Thọ cách điệu tròn. Nếu muốn chữ đọc được, chọn phiên âm quốc ngữ thay vì chữ Hán.
Ngũ phúc gồm những phúc nào?
Cách giảng phổ biến nhất lấy từ sách cổ, gồm thọ là sống lâu, phú là đủ đầy, khang ninh là khoẻ và yên, du hảo đức là có đức tốt, và khảo chung mệnh là trọn đời bình an. Các sách diễn giải có khác nhau đôi chút, nên khi giảng cho con cháu, nói ở mức ý chung là đủ.
Có thể tự đặt câu đối chữ Hán mừng thọ không?
Nếu bạn không học chữ Hán, không nên. Câu chữ Hán đòi hỏi đúng ngữ pháp cổ và đối chỉnh từng chữ, ghép theo từ điển dễ sai mà người đọc được sẽ nhận ra ngay. An toàn hơn là dùng câu đã lưu truyền, hoặc tự soạn câu quốc ngữ đúng luật.
Câu đối chữ Hán treo bên nào?
Vế trên, câu bắt đầu bằng chữ Phúc, treo bên phải của người đứng đối diện nhìn vào; vế dưới bắt đầu bằng chữ Thọ treo bên trái. Lý do là chữ Hán xưa đọc từ phải sang trái, nên người xem đọc vế trên trước.